Pakua TanzMED App?

Ugumba ni hali inayotokea iwapo watu wawili, mwanaume na mwanamke wanapokutana kimwili (au kujamiana) bila kutumia njia yoyote ile ya upangaji uzazi kwa muda wa miezi 12 na kutoweza kushika mimba au kupata ujauzito.


Aina za Ugumba

Ugumba wa asili (Primary infertility) - Hii ni pale ambapo mwanaume na mwanamke hawajawahi kutunguisha mimba kabisa maishani mwao hata baada ya kujamiana au kukutana kimwili kwa muda wa mwaka mmoja bila kutumia njia yoyote ile ya kuzuia kupata mimba.

Ugumba unaotokea baadaye maishani (Secondary infertility) - Hii ni pale ambapo wote wawili, mwanamke na mwanaume wameshawahi kupata ujauzito au kutungisha mimba angalau mara moja maishani mwao na baada ya hapo hawajafanikiwa kupata au kutungisha mimba tena.

Asilimia 30-40 ya tatizo la ugumba huwakumba wanaume na asilimia 40-50 ya tatizo hili huwakumba wanawake, wakati asilimia 10-30 zilizobakia ya tatizo hili husababishwa kwa pamoja na matatizo kati ya wanaume na wanawake, hapa sababu halisi hazijulikani.

Kwa wale wenye afya njema, uwezekano wa kupata au kutungisha mimba iwapo watajamiana mara kwa mara kwa mwezi ni asilimia 25-30. Wanawake hufikia kilele cha kupata ujauzito (peak fertility) wakiwa kwenye miaka ya ishirini. Mwanamke aliye na umri wa zaidi ya miaka 35 (au baada ya miaka 40) ana uwezekano wa kupata ujauzito kwa asilimia 10.

Je mimba hutungwa vipi?

Mimba hutungwa baada ya mwanamke kutoa yai kutoka katika moja ya viwanda vyake vya mayai ya kike yaani ovaries, kitendo hiki hujulikana kama ovulation. Yai husafiri hadi kwenye mfuko wa uzazi ujulikanao kama uterus (womb) kupitia kwenye mirija ya uzazi inayojulikana kama mirija ya fallopian.

Mbegu moja ya kiume (sperm) ni lazima itungishe au iungane (fertilize) na yai au mayai ya kike (ovum au ova) wakati yai likielekea kwenye uterus. Baada ya mbegu ya kiume na yai la kike kuungana, muunganiko uliotengenezwa yaani kiinitete (embryo) hushuka mpaka kwenye mfuko wa uzazi na kujiwekeza hapo ili kiendelee kuwa kiumbe.

Utafiti uliofanywa na chuo kikuu cha State University cha Jijini New York nchini Marekani umesema ya kwamba manii ni nzuri kwa wanawake kwani huwaondolea msongo wa mawazo.Pia watafiti hao wamesema wanawake wanaofanya tendo la ndoa mara kwa mara bila kutumia kinga (mapenzi salama) wanakuwa na kiwango idogo cha msongo wa mawazo na hufanya vizuri katika vipimo vya akili.

Hali hii wamesema inatokana na manii kuwa na kemikali ambazo humfanya mtu kuwa vizuri kihisia, huongeza upendo/unyenyekevu, huchochea mtu kupata usingizi na huwa na angalau aina tatu za kemikali za kuondoa msongo wa mawazo (anti-depressants).
Utafiti huo uliofanywa kwa kuwahoji wanawake 293 kwa kufuatilia maisha yao ya kujamiana dhidhi ya afya za akili zao (mental health).Manii huwa na mchanganyiko wa kemikali aina ya cortisol ambayo huongeza upendo, kemikali aina ya esterone na oxytocin ambazo zote humfanya mtu kuwa vizuri  kihisia (elevates mood).
Pia huwa na homoni aina za thyrotropin releasing hormone ambayo huondoa msongo wa mawazo, melatonin ambayo huchochea usingizi na serotonin homoni inayoondoa msongo wa mawazo.
Kutokana kuwepo kwa mchanganyiko wa kemikali na homoni hizo kwenye manii, watafiti  Gallup na Burch pamoja na mtaalamu wa saikolojia  Steven Platek wamesema ya kwamba wanawake ambao hujamiana na wanaume bila kinga yoyote (mapenzi salama) wana asilimia ndogo ya msongo wa mawazo tofauti na wale wasiojamiana.
Matokeo muhimu ya utafiti huu ambao umechapishwa katika jarida la Archives of Sexual Behavior ni kwamba hata baada ya baadhi ya watafitiwa kuongeza kiwango chao cha kujamiana, wale ambao walikuwa hawatumii kinga yoyote walikuwa na kiwango kidogo cha msongo wa mawazo tofauti na wale ambao walikuwa wakitumia kinga kama kondomu wakati wa kujamiana.Pia wanawake hawa ambao hawakutumia kinga walikuwa na kiwango kidogo cha msongo wa mawazo tofauti na wale ambao hawakushiriki tendo la ndoa kabisa.
Hata wale wanawake ambao ni wasagaji na wana wapenzi wengi pia wameonekana kuwa na kiwango kikubwa cha msongo wa mawazo  kama wale wanawake ambao hawakushiriki tendo la ndoa kabisa.
Watafiti hao wamesema sio tu kujamiana huongeza furaha kwa mwanamke na hivyo kumuondolea msongo wa mawazo bali kiwango cha furaha pia huendana na wingi wa manii katika mili yao.
Utafiti huu usiwe chanzo cha watu kufanya mapenzi bila kinga bali uwe chanzo cha ufanya mapenzi salama na mwenza unayemuamini.Pia tunakemea na kupinga wale wote wanaofanya vitendo vya usagaji kwani ni hatari kwa afya zao kwani ni chanzo kimojawapo cha magonjwa ya akili.Tutakuletea makala ya uhusiano kati ya usagaji na ugonjwa wa akili.
 

Kwa takribani miongo mitatu sasa, tumeshuhudia ongezeko kubwa la mlipuko wa ugonjwa wa mkanda wa jeshi linaloendana na ongezeko la hususani ugonjwa wa UKIMWI. Hali hii imefanya baadhi ya watu kuamini kuwa, ugonjwa huu ni dalili ya wazi kabisa ya mtu kuwa na VVU, imani ambayo kwa kiasi kikubwa ina ukweli ndani yake ingawa si kwa wote wanaopatwa nao.

Mkanda wa jeshi au shingles au herpes zoster kwa majina ya kitabibu ni ugonjwa unaosababishwa na virus wa aina ya Varicella-zoster ambao pia husababisha ugonjwa wa tetekuwanga au chickenpox. Ugonjwa huu huathiri ngozi ambapo huambatana na vipele na michubuko kama ya kuungua yenye kuambatana na maumivu makali.

Visababishi

Kama tulivyokwisha tangulia kueleza hapo juu, ugonjwa huu husababishwa na virus aina ya Varicella-zoster ambao pia husababisha ugonjwa wa tetekuwanga. Baada ya mtu kupatwa na tetekuwanga, virus hawa hubaki katika hali ya kupooza/kutokuwa na madhara (dormant) katika neva fulani za mwili. Baada ya miaka kadhaa, iwapo itatokea kinga ya mwili ikashuka kwa sababu yoyote ile, virus hawa hupata tena nguvu/kuwa na madhara (active), kuibuka na kusababisha ugonjwa wa mkanda wa jeshi.

Kwa kawaida shambulio la mkanda wa jeshi hutokea mara moja maishani ingawa laweza kujirudia.

Vihatarishi

Mkanda wa jeshi unaweza kumpata mtu wa umri wowote ule ingawa watu walio katika makundi haya wapo katika hatari kubwa zaidi:
• Wenye umri wa zaidi ya miaka 60
• Mtu aliyewahi kuugua ugonjwa wa tetekuwanga kabla ya umri wa mwaka mmoja
• Watu ambao kinga yao ya mwili imepungua kwa sababu mbalimbali kama vile matumizi ya aina fulan za dawa, magonjwa kama vile maambukizi ya VVU (HIV/AIDS), saratani na utapiamlo.

Hiatus Hernia ni tundu linalotokea baada ya sehemu ya juu ya mfuko wa kuhifadhia chakula (tumbo) kuingia kwenye sehemu ya kifua kupitia uwazi unaojulikana kama esophageal hiatus. Kwa kawaida uwazi huu  (esophageal hiatus) hupitisha mrija wa chakula kwenda kwenye tumbo yaani esophagus na si  utumbo.
 
Mara nyingi, tatizo hili huonekana kwa takribani ya 60% ya watu wenye umri wa miaka 50 na kuendelea,  ingawa pia linaweza kuwapata wale walio na umri wa chini ya huo.

Kuna aina mbili kuu za hiatus hernia

  • Sliding type : Kama jina lake linavyomaanisha, aina hii hutokea iwapo sehemu ya juu ya utumbo inaposukumwa juu na kuingia kwenye upenyo wa esophagus hiatus baada ya kutokea kwa ongezeko la presha katika maeneo ya tumbo (increased pressure in the abdominal cavity) na kurudi kama kawaida wakati presha inapopungua.
  • Fixing type: Aina hii hutokea iwapo sehemu ya  juu ya utumbo inapokuwa kwenye maeneo ya kifua na haishuki chini.

Vihatarishi vya Ugonjwa huu

Ongezeko la presha tumboni kutokana na
  • Kunyanyua vitu vizito au kuinama sana
  • Kukohoa sana au kukohoa mara kwa mara kutokana na sababu mbalimbali
  • Kutapika sana (violent vomiting)
  • Kupiga chafya sana (Hard sneezing)
  • Ujauzito -Kutokana na mfuko wa uzazi (uterus) kusukuma viungo kwenda juu kutokana na kuongezeka ukubwa wake.
  • Wakati wa kujifungua- Kutokana na kuongezeka kwa presha ndani ya tumbo wakati mama anajitahidi kusukuma mtoto. Si wanawake wote wanaopata tatizo hili.
  • Kujikamua wakati wa kwenda  haja kubwa (straining during constipation)
  • Uzito uliopitiliza -Kutokana na kuongezeka uzito ambao unasukuma viungo kwenye maeneo ya kifua kwenda chini na hivyo kuongeza presha  tumboni.
  • Kujisaidia haja kubwa wakati mtu amekaa - Kutokana na maendeleo ya binadamu, watu wengi sasa hivi wameanza utamaduni wa kutumia vyoo vya kukaa wakati wa kujisaidia haja kubwa, katika tafiti iliyofanywa na Dr Denis Burkitt (1), imeonekana ya kwamba kujisaidia wakati mtu amekaa hufanya mtu kujikamua zaidi na hivyo kuongeza presha ndani ya utumbo (Increased intraabdominal pressure) na hivyo kusukuma mfuko wa kuhifadhia chakula (utumbo) kupitia kwenye upenyo wa esophagus hiatus na hivyo kusababisha hiatus hernia.

Tatizo la kurithi (Heredity)

  •  Uvutaji sigara
  •  Matumizi ya madawa ya kulevya kama cocaine
  •  Kuwa na kiwambo hewa (diaghram) dhaifu
  •  Msongo wa mawazo (depression)
  •  Matatizo ya kuzaliwa (congenital defects).

Dalili na Viashiria

  • Maumivu ya kifua

  • Kichomi (pleurisy) ambacho kinakuwa kikali sana wakati wa kuinama au mtu anapolala chini
  • Matatizo katika kumeza chakula
  • Kupumua kwa shida Kutokana na hiatus hernia kupunguza uwezo wa ufanyaji kazi wa kiwambo hewa (diaphragm).
  • Mapigo ya moyo kwenda kasi Kutokana na mkwaruzo wa neva inayojulikana kama vagus nerve.

Mara nyingi sana hiatus hernia haioneshi dalili zozote zile isipokuwa inapokuwa kubwa sana. Maumivu na kichomi hutokana na kurudishwa kwa tindikali ya kwenye tumbo (gastric acid) kwenye kifua. Pia tindikali aina ya bile acid na hewa huwa inasukumwa juu kwenye kifua.

Vipimo vya Uchunguzi

  • Barium Swallow X-ray – X-ray ya kuangalia viungo vya ndani, mgonjwa hupewa au huchomwa sindano  yenye dawa maalum ambayo huonekana vizuri kwenye X-ray, na baada ya hapo hupigwa picha za X-ray akiwa amekaa au amesimama. Kawaida kipimo hiki huchukua masaa 3-6.
  • Esophagogastroduodenoscopy (OGD) - Mpira maalum wenye taa na camera kwa mbele unaoingizwa  mdomoni kwenye mpira wa kupitisha chakula (esophagus) na hutazama kama kuna magonjwa yoyote kwenye esophagus hadi kwenye sehemu inayojulikana kama duodenum.
  • Electrocardiography (ECG)- Kipimo cha  kuangalia kama kuna matatizo katika jinsi moyo unavyopiga
  • Chest X-ray- Kuangalia kama kuna magonjwa kama homa ya mapafu (Pneumonia), kama  kuna pafu lolote ambalo halifanyi kazi, madhara kwenye moyo (injury to the heart) na pia kuangalia matatizo yoyote yale.
  • Complete Blood Count- Kipimo cha kuangalia wingi wa damu, kuangalia aina mbalimbali za chembechembe za damu kama zipo katika maumbo yao ya kawaida, wingi wao kama ni wa kawaida.

Tiba ya Hiatus Hernia

Kama ilivyoelezwa hapo awali, hiatus hernia mara nyingi haioneshi dalili zozote na hivyo mtu anaweza kuendelea na shughuli zake za kila siku bila madhara yoyote. Tiba ya hiatus hernia inahusisha dawa na upasuaji.
 
Tiba ya Dawa
  • Dawa za kuyeyusha tindikali mwilini (antacids) hutumika kama Gelusil, Maalox nk.
  • H2 receptor antagonist –Dawa zinazopunguza kiwango cha utolewaji wa tindikali kama cimetidine, ranitidine nk.
  • Dawa ambazo huzuia utolewaji wa tindikali na kuponya tishu za esophagus (Proton Pump Inhibitors) dawa hizi ni  omeprazole, lansoprazole nk.
Tiba ya Upasuaji
Upasuaji hufanyika kwa wagonjwa wa dharura au pale ambapo mgonjwa hajapata nafuu hata baada ya kutumia dawa na hali yake inazidi kuwa mbaya. Upasuaji huu hufanywa na daktari wa upasuaji  kwa kuchana (incision)  kwenye kifua (thoracotomy) au tumbo (laparatomy) na kuvuta sehemu ya utumbo iliyopanda juu kwenye kifua ili kuirudisha katika sehemu yake ya kawaida na kupunguza ule uwazi uliopo kwenye diaphgram, kurekebisha sphincters (nyama zinazosaidia katika kufunga na kufungua uwazi kwenye diaphragm) za esophagus ambazo zimekuwa dhaifu. Pia daktari anaweza kufanya upasuaji huu kwa kuchana sehemu ndogo sana kwenye tumbo na kwa kutumia kifaa maalum chenye kumsaidia kurekebisha henia hii. Aina hii ya upasuaji hujulikana kama endoscopic surgery.
 

Madhara ya Hiatus Hernia

Madhara ya hiatus hernia hutokana na kurudishwa juu kwa tindikali aina ya gastric acid na hivyo kusababisha ugonjwa unaojulikana kama Gastroesophageal Reflux Disease (GERD).
Madhara haya ni
  • Kichomi
  • Ugonjwa wa esophagitis
  • Barretts esophagus
  • Saratani ya kwenye mpira wa kupitisha chakula (esophageal cancer)
  • Kuoza kwa meno (dental erosion)
  • Strangulation of the stomach (kunyongwa kwa sehemu ya juu ya tumbo na hivyo kusababisha sehemu hii kukosa damu ya kutosha na hivyo tishu zake kufa na kuoza (ischemic and necrosis)
  • Kuzuia pafu kujaa hewa na hivyo kushindwa kutanuka na kusababisha mtu kupumua kwa shida sana.

Jinsi ya kujikinga

  • Kuacha kunywa pombe
  • Kuacha matumizi ya madawa ya kulevya kama cocaine
  • Kupunguza uzito uliopitiliza.
  • Kula milo midogo mara nyingi kwa siku
  • Epuka vyakula vinavyoongeza kichomi kama chocolate, vitunguu, vyakula vikali, vinywaji venye limau, ndimu nk.
  • Kula chakula cha usiku masaa matatu kabla ya kwenda kulala
  • Pumzika kwa kukaa baada  ya kula usilale chini.
  • Nyanyua sehemu unayoweka kichwa chako wakati wa kulala kwa angalau 15cm (6 inches)
  • Punguza msongo wa mawazo
  • Acha kuvuta sigara.

Marejeo

Burkitt DP (1981). "Hiatus hernia: is it preventable?". Am. J. Clin. Nutr. 34 (3): 428–31. PMID 6259926
Sontag S (1999). "Defining GERD". Yale J Biol Med 72 (2-3): 69–80. PMC 2579007. PMID 10780568
 
 

Zamani ilikuwa ni kawaida kuona wanawake wanatoboa  masikio, pua, ili kuvaa aina mbalimbali za herini na shemeri. Siku hizi si ajabu kuona wanaume na wanawake wakijitoboa au kuchorwa alama (tattoo) sehemu mbalimbali za miili yao kama kwenye pua, mdomo, ulimi, tumbo, masikio, mikono, miguu, kwenye kichwa, mapaja, mgongo  na hata sehemu za siri yote haya kwa ajili ya urembo, miila au desturi zao, kutaka kujinasibu na tabaka fulani au kutaka kuonyesha ubunifu wao (artistic expression). 

Kutoboa/kuchorwa mwili kama kutafanywa na mtaalamu wa kutoboa/kuchora mwili hakuna madhara yoyote ya kiafya, madhara ya kutoboa/kuchorwa mwili  hupatikana pale tu ambapo kitendo hiki  hufanywa na mtu ambaye si mtaalamu na mjuzi wa fani hii bila kutumia njia salama za kiafya.
 
Katika utafiti uliofanywa nchini Marekani na madaktari bingwa wa ngozi (dermatologists) katika chuo kikuu cha Northwestern University Feinberg School of Medicine na kuchapishwa katika jarida la   American Journal of Clinical Dermatology umesema tatizo kubwa la kutoboa/kuchorwa mwili ni maambukizi (infection) yanayokisiwa kufika asilimia 20 ya kutoboa/kuchorwa sehemu mbalimbali za mwili. Maambukizi haya mara nyingi husababishwa na bakteria na huonekana katika sehemu ya mwili iliyotobolewa/kuchorwa.Madhara mengine ya kutoboa/kuchorwa mwili ni kuvuja damu, mzio/aleji, ngozi kuchanika pamoja  na ngozi kuwa na baka au scarring.

Ni mambo gani ya kuzingatia kabla ya kutoboa/kuchorwa  mwili wako?

  • Unatakiwa kujua  uwezekano wako wa kupata maambukizi - Kama tayari una maambukizi au una kidonda kilichowazi, ni bora ukaacha kutoboa/kuchorwa mwili mpaka utakapopona na kuwa na afya njema. Hatari ya kupata maambukizi ni kubwa kama utatobolewa/kuchorwa na mtu ambaye si mtaalamu na hana ujuzi wa kufanya kazi hii. Hakikisha anayekufanyia  hivi awe anafahamu masuala ya kukinga wateja wake na maambukizi ambayo ni pamoja na kusafisha vifaa vyake kila baada ya kazi, kuvichemsha vifaa hivyo au kuhakikisha vipo salama na havina bakteria wowote kwa kutumia kemikali za kusafishia, kuvifunika vifaa hivyo baada ya kuvisafisha na yeye mwenyewe kuvaa gloves salama (surgical gloves) wakati wa kufanya kazi yake hiyo ili hata kama ana magonjwa ya kuambukiza asiweze kukuambukiza wewe kwani zipo taarifa ambazo watu wameambukizwa ugonjwa wa ukimwi  au wamepata ugonjwa wa tetanus wakati wa kutobolewa/kuchorwa miili yao.
  • Hakikisha huna maradhi yoyote sugu - Kama una maradhi ya kisukari, ni bora ukaepuka kutoboa/kuchorwa mwili kwani kidonda chake kinaweza kisipone haraka na hatari ya maambukizi kwa wagonjwa wa sukari iko juu kupitia kwenye vidonda.
  • Fahamu kuhusu uwezo wako wa kupona - Unatakiwa uwe na ufahamu juu ya uwezo wa mwili wako katika kupona (healing tendencies) kidonda chochote kile. Kuna watu wengine wanapopata mchubuko au kukatika ngozi zao hupona kwa ngozi ile kufanya kama baka na uvimbe unaojulikana kama keloids. Kama wewe ni mmoja wa watu wa aina hii basi unahitaji kuepuka kufanya kitendo hiki cha kutoboa/kuchora mwili wako. Sehemu ambazo huchukua muda mrefu kupona baada ya kutoboa/kuchora mwili ni pamoja na kwenye maeneo ya tumboni, kwenye chuchu na hata sehemu za siri kwa wanawake.

Ni moja kati ya magonjwa sugu ambayo sio ambukizi kutoka kwa mtu mmoja kwenda kwa mtu mwingine. Vilevile ni kati ya magonjwa ambayo ni endelevu.

Kuna magonjwa makuu manne yasiyo ambukizi

  • Magonjwa ya moyo na mishipa ya damu-shambulizi la moyo na kiharusi
  • Kansa au saratani
  • Kisukari
  • Magonjwa sugu yasababishayo kuziba mfumo wa upumuaji kitaalamu COPD’s

Kulingana na taarifa za shirika la afya duniani

  • Watu milioni 36 kila mwaka huathiriwa na magonjwa yasiyo ambukizi
  • Karibu asilimia 80 sawa na watu milioni 29 hufa kutokana na magonjwa yasiyo ambukizi katika nchi za vipato vidogo na vya kati.
  • Magonjwa ya moyo na mishipa ya damu ndio husababisha vifo zaidi watu milioni 17 kwa mwaka, ikifuatiwa na kansa watu milioni 7, mfumo wa upumuaji watu milioni 4, na kisukari milioni 1.
  • Magonjwa haya yote huweza kusababishwa na vifuatavyo: utumiaji wa tumbaku, kutofanya mazoezi kabisa, utumiaji wa pombe kupita kiasi, utumiaji wa vyakula visivyo bora.

Kati ya maambukizi yanayowasumbua wanawake wengi duniani ni maambukizi ya fangasi. Inakisiwa asilimia 75 ya wanawake wote duniani hupata maambukizi haya katika kipindi cha uhai wao. 

Maambukizi ya fangasi katika sehemu za siri za mwanamke husababishwa na uwepo wa fangasi wanaojulikana kitaalamu kama Candida albicans. Maambukizi haya pia hujulikana kama yeast infection au thrush. Fangasi hupatikana kama vimelea vya kawaida katika mdomo, mpira wa kupitisha chakula sehemu inayojulikana kama pharynx, katika kibofu cha mkojo, uume na hata kwenye uke. 

Mfumo mzuri wa kinga wa mwili pamoja aina fulani za bakteria wanaoishi pamoja na fangasi hawa husaidia sana katika kuthibiti maambukizi yanayoyosababishwa na aina hi ya fangasi. 

Nini hutokea?

Kwa kawaida, Candida albicans huishi kwenye uke na sehemu nyingine (kama zilivyoelezewa hapo juu) bila kusababisha madhara yoyote yale isipokuwa pale mazingira ya eneo husika yanapobadilika kama vile mabadiliko katika hali ya pH ya  eneo husika (ifahamike ya kwamba pH ya kawaida ndani ya  uke ni 4.0 - 4.5) au uwiano wake na vimelea  (microorganisms) wengine unapoharibiwa kutokana na sababu mbalimbali kama vile matumizi ya madawa aina ya antibiotics, kupungua kwa kinga mwilini kutokana na magonjwa mbalimbali n.k.

Maambukizi haya ya fangasi yanaweza kugawanywa katika sehemu kuu mbili

  • Maambukizi yasiyo makali yaani uncomplicated thrush: Katika kundi hili, mgonjwa hupatwa na maambukizi  mara moja hadi nne kwa mwaka na dalili zake huwa si mbaya sana na maambukizi haya husababishwa na fangasi wa jamii hii ya Candida albicans.
  • Maambukizi makali yaani complicated thrush: Katika kundi hili, mgonjwa hupatwa na maambukizi zaidi ya mara nne kwa mwaka, dalili zake kuwa mbaya zaidi au kama maambukizi  yatakuwa yametokea kipindi cha ujauzito, ugonjwa wa kisukari, upungufu wa kinga mwilini. Aina hii kusababishwa na vimelea vya aina nyingine tofauti na Candida albicans. 

Vihatarishi

Watu walio katika hatari ya kupata maambukizi ya fangasi hawa ni  wale wenye

Polio ni ugonjwa wa kuambukiza usababishwao na virusi, huathiri neva na kusababisha ulemavu.

Kutokana na taarifa za shirika la afya duniani:

  • Polio huathiri zaidi watoto wa umri wa chini ya miaka mitano
  • Ulemavu hutokea kwa mmoja kati ya maambukizi 200
  • Mpaka 2013 ni nchi tatu ambazo bado kuna mlipuko wa ugonjwa huu wa kupooza Afghanistan, Pakistan na Nigeria. Ila kutokana na Taarifa kutoka wizara ya afya ya Tanzania ilipokea taarifa kutoka shirika la afya duniani kuwa kuna mlipuko katika nji jirani ya Kenya, wilaya ya Fafi.

Je ni zipi dalili za ugonjwa huu?

Dalili hizi hudumu kwa kati ya siku 1 hadi 10

  • Homa
  • Maumivu ya kichwa
  • Kutapika
  • Uchovu
  • Maumivu ya shingo
  • Maumivu ya mgongo
  • Maumivu ya mikono na miguu
  • Misuli kukakamaa

Je ni matatizo gani mtu huweza kupata baada ya maambukizi haya?

  • Kupooza misuli
  • Ulemavu wa miguu

Nodding disease

Mtoto Saul amekumbwa na ugonjwa wa ajabu wa kusinzia na kutikisa kichwa. Mama yake anasema Saul hupatwa na degedege linaloweza kumchukua muda wa hadi si chini ya saa tatu kupata nafuu na kila shambulio huwa kali kiasi cha kumfanya mama abaki asijue la kufanya. Mama Saul anasema, tangu mwanaye akumbwe na ugonjwa huu amekuwa si yule anayemfahamu, amekuwa kama mtoto aliyechanganyikiwa akizungukazunguka bila kujua alifanyalo. Mama Saul anasema, kuna wakati Saul aliwahi kupotea kijijini bila kujulikana yupo wapi kiasi kwamba hivi sasa inampasa kuwafungia ndani watoto wake wengine ili wasipotee kama ndugu yao.

Mtoto Saul ni miongoni tu mwa mamia kwa maelfu ya watoto waliokumbwa na ugonjwa wa ajabu wa kusinzia na kutikisa kichwa huko nchini Uganda pamoja na Sudan ya Kusini na sasa inasemekana umeshaingia nchini Tanzania. 

Mpaka sasa si madaktari wala wanasayansi wanaoelewa kwa undani chanzo halisi cha ugonjwa huu ingawa juhudi za kitafiti zinaendelea. 

Ugonjwa wa kusinzia na kutikisa kichwa umepewa jina la 'Nodding disease' kwa sababu watoto wanaokumbwa na ugonjwa huu huonesha dalili ya kutingisha kichwa kama mtu anayeitikia kitu pamoja na dalili nyingine zinazofanana na za mtu mwenye kifafa zikiambatana na kusinzia. 

Zipi hasa ni dalili za ugonjwa huu?
Watoto wenye ugonjwa wa kusinzia huathirika zaidi mfumo wao wa fahamu pamoja na ubongo [1] wa kupatwa na shambulizi kali la degedege, kushindwa kula chakula na kubadilika kabisa kitabia. 

Mtoto huanza kuonesha hali ya kutikisa kichwa kama anayeitikia jambo, hufumba macho, kisha huinamisha kichwa chake kama anayesinzia, lakini akiwa haoneshi dalili yoyote ya kuchoka na pia huonekana kupambana ili asipoteze ufahamu. Kisha huinua kichwa chake juu na kukaza macho yake kama mtu anayetazama kitu kabla ya macho yake kuwa mazito na kope kufunga na kupitiwa na usingizi mzito. Hali hii hufuatiwa na kuanguka kwa ghafla na wakati mwingine kujiumiza mwili. 

Shambulizi la degedege huchochewa na vitu tofauti kidogo na vile vinavyochochea degedege  linalowapata kwa mfano watoto wenye kifafa. Imeripotiwa na baadhi ya wakazi wa maeneo yaliyokumbwa na ugonjwa huu kuwa, baadhi ya watoto walikumbwa na degedege baada ya kutokea mabadiliko ya hali ya hewa au baada ya kuoneshwa chakula ambacho hawajawahi kula hapo kabla. 

Dalili nyingine ni pamoja na kitendo cha watoto kupoteza ufahamu wa wapi walipo, kuzurura zurura bila kujielewa na wakati mwingine kupotea vichakani. Katika hali ya kushangaza yameripotiwa pia matukio ya baadhi ya watoto waliokumbwa na ugonjwa huu kuchoma moto nyumba za vijiji bila kujitambua, kuchanganyikiwa na kuwa kama walioumizwa kiakili na kihisia.

Mahudhurio yao shuleni huwa hafifu, lishe huzidi kuwa duni hatimaye watoto hupatwa na utapiamlo, magonjwa nyemelezi na hatimaye kifo.

Je, Tanzania ni salama?
Miaka kadhaa nyuma kumewahi kuripotiwa milipuko kadhaa ya ugonjwa huu katika nchi za Tanzania, Liberia na Sudan lakini haikuwa mpaka mwaka 2009 ndipo mamlaka za Afya duniani zilipouchukulia kwa uzito unaostahili pale kulipotokea mlipuko wa kwanza mkubwa huko nchini Uganda. 

Miaka kadhaa nyuma kumewahi kuripotiwa matukio ya ugonjwa wenye dalili zenye kufanana na huu huko nchini Tanzania [4], ingawa ugonjwa huu wa sasa wenye kuhusisha kutikisa kichwa umeripotiwa zaidi maeneo ya Sudan ya kusini na Uganda Kaskazini hususani kwenye maeneo fulani fulani [2, 3, 5].

Hivi sasa, timu ya watafiti kutoka shirika la Afya Duniani (WHO), mamlaka za Afya za Uganda pamoja na wataalamu kutoka kituo cha magonjwa ya maambukizi (CDC) cha nchini Marekani ipo nchini Uganda ikifanya utafiti kufahamu chanzo cha ugonjwa huu na jinsi ya kuutibu. 

Nini hasa chanzo cha ugonjwa huu?
Chanzo halisi cha ugonjwa huu bado hakijafahamika ingawa kuna fununu fununu za hapa na pale. Watalaamu wamependekeza mambo mbalimbali kuwa yawezekana yakawa visababishi vya ugonjwa huu, yakiwemo maambukizi ya vimelea mbalimbali, ukosefu wa lishe, mazingira, na sababu za kisaikolojia. Wengine walikwenda mbali zaidi na kupendekeza uhusiano wa mabadiliko katika muundo wa vinasaba, maambukizi ya virusi wa surua, ulaji wa nyama ya nyani, matumizi ya vyakula vya msaada au hata mbegu za msaada kuwa yanaweza kuwa chanzo cha ugonjwa huu ingawa hakuna uthibitisho wa madai hayo mpaka sasa [2,3,5]. 

Wataalamu kutoka shirika la Afya Duniani wanasema karibu asilimia zaidi ya 90 ya watoto waliokumbwa na ugonjwa huu walikuwa wakiishi kwenye maeneo maarufu sana kwa ugonjwa wa upofu (river blindness) unaosababishwa na vimelea wanaojulikana kama Onchocerca Volvulus ambao husambazwa na aina fulani ya mbu [2,3,5]. 

Hata hivyo, November 2010, jopo la watafiti wa WHO lilifika eneo la kaskazini mwa Uganda kufanya uchunguzi wa chanzo na dalili za ugonjwa huu. Katika uchunguzi wao wa awali, walifanikiwa kuorodhesha watoto 38 waliokumbwa na ugonjwa huu na wale wasio na ugonjwa, na kuchunguza kama wana maambukizi ya vimelea vya Onchocerca volvulus ambapo vimelea hivi vilionekana zaidi kwa watoto waliokuwa na ugonjwa (76%) wakati ni 47% tu ya watoto wasiokuwa na ugonjwa wa kusinzia ndiyo waliokutwa navyo. Uchunguzi wao wa kistatistiki haukuonesha uhusiano wowote kati ya ugonjwa huo na vimeleo hivyo. Hali iliyoonesha kuwa pamoja na kwamba ugonjwa wa onchocerca ulikuwa umeenea sana eneo hilo, haikuweza kuthibitika moja kwa moja iwapo ugonjwa huo ulikuwa chanzo cha ugonjwa wa kusinzia [1]. 

Juu ya hilo, watoto wengi wenye ugonjwa huu walikutwa pia na upungufu mkubwa wa Vitamin B6,  aina ya vitamini ambayo ni muhimu sana katika kuimarisha mfumo wa fahamu. 

Aidha uchunguzi zaidi unaonesha kuwa lishe duni pia inawezekana ikawa chanzo kimojawapo au kihatarishi cha mtoto kupatwa na ugonjwa huu. 

Ukubwa wa tatizo
Kutokana na taarifa zisizothibitishwa zilizopatikana kutoka kwa wafanyakazi wa afya walio maeneo yaliyoathiriwa na ugonjwa huu, waathirika ni watoto walio kati ya umri wa mwaka 1 mpaka 19, ingawa kundi la watoto wenye umri wa kati ya miaka 3 mpaka 11 huathirika zaidi, na tayari umesharipotiwa katika nchi za Liberia, sudan ya Kusini, Guinea ya Ikweta, [2] na sehemu za kaskazini za Uganda na kusini mwa Tanzania [3,4]. Mlipuko huu wa sasa nchini Uganda umejikita zaidi maeneo ya kaskazini mwa nchi hiyo, ingawa haijathibitika bado kama ugonjwa huu unaambukizwa japokuwa wataalamu wa afya wanalichukulia hilo kwa uzito mkubwa wakitilia maanani hofu yao ya kusambaa kwa ugonjwa huo sehemu nyingine za dunia.

Ripoti kutoka baadhi ya vijiji vya maeneo ya kaskazini mwa Uganda zinasema kuwa karibu kila kaya imeripotiwa kuathiriwa na ugonjwa huu. Mpaka sasa haijulikani idadi kamili ya vifo vilivyosababishwa na ugonjwa huu ingawa kuna idadi kubwa tu ya watoto walioathiriwa vibaya kiasi cha kushindwa kujihudumia wenyewe na kuwaongezea mzigo wa huduma wazazi na walezi wao. 

Ugonjwa huu unatibiwaje?
Mpaka sasa hakuna tiba ya uhakika ya ugonjwa huu. Hii ni kwa vile wataalamu bado hawafahamu chanzo halisi cha ugonjwa na jinsi unavyoambukizwa. Maisha ya watoto katika maeneo yaliyoathirika yamekuwa ya mashaka sana na kuna ripoti za baadhi ya wazazi kutupa watoto wao kwa vile hawajui ni kwa jinsi gani wanaweza kuwasaidia. Hofu yao nyingine ni kuogopa kuambukizwa kwa vile hawajui ni kwa vipi ugonjwa huu husambaa.

Ni hapa majuzi tu, mamlaka za afya za nchini Uganda ziliona umuhimu wa kufungua kituo cha kwanza cha afya kwa ajili ya kuwahudumia watoto waliokumbwa na ugonjwa huu baada ya kipindi kirefu cha kusuasua kuchukua hatua, ingawa hakuna tiba inayojulikana wala chanjo iliyogundulika mpaka sasa. 

Hata hivyo katika hali ya majaribio, baadhi ya madaktari wameanza kutumia dawa za kutibu na kuthibiti kifafa kwa ajili ya kuthibiti na kutuliza degedege linaloambatana na ugonjwa huu ingawa mafanikio ya njia bado si ya kuridhisha sana, kwa vile wanasema njia hii husaidia tu kupunguza kasi ya kutokea kwa dalili na si kuzikomesha kabisa. 

Tanzania ijiandae
Ripoti zisithothibiitishwa kwamba tayari ugonjwa huu umeshaingia Tanzania au kuna uwezekano mkubwa ukavuka mipaka na kuingia nchini si jambo la kulichukulia kijuujuu hata kidogo. Ni wakati muafaka sasa mamlaka zinazohusika kujiweka tayari na kujiandaa kulikabili tatizo hili kabla au pindi mlipuko utakapotokea. 

Marejeo
1. Lul Reik, MD, Abdinasir Abubakar, MD, Martin Opoka, MD, Godwin Mindra, MD, James Sejvar, MD, Scott F. Dowell, MD, Carlos Navarro-Colorado, MD, Curtis Blanton, MS, Jeffrey Ratto, MPH, Sudhir Bunga, MD, Jennifer Foltz, MD, EIS officers, CDC. Nodding Syndrome — South Sudan, 2011 Weekly January 27, 2012 / 61(03);52-54. Inapatikana mtandaoni kupitia http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6103a3.htm
2. Nyungura JL, Akim T, Lako A, Gordon A, Lejeng L, William G. Investigation into nodding syndrome in Witto Payam, Western Equatoria State, 2010. Southern Sudan Medical Journal 2010;4:3–6.
3. Winkler AS, Friedrich K, Konig R, et al. The head nodding syndrome—clinical classification and possible causes. Epilepsia 2008;49:2008–15.
4. Winkler AS, Friedrich K, Meindl M, et al. Clinical characteristics of people with head nodding in southern Tanzania. Trop Doct 2010;40:173-5. 
5. Lacey M. Nodding disease: mystery of southern Sudan. Lancet Neurol 2003;2:714.

 


 Kujamiana (ama tendo la ndoa) ni moja ya mambo muhimu sana katika maisha ya mwanadamu. Ni ukweli usiofichika kwamba wengi wetu tungependa kuwa na mwenza ambaye mnaridhishana katika tendo la ndoa. Si hivyo tu, bali tendo hili huleta maelewano katika uhusiano wowote ule. Lakini, kuna faida zozote za kiafya za kufanya tendo hili? Ndiyo! Zipo faida kadhaa zinazotokana na kujamiana. Katika makala hii, mwandishi wako Dk. Khamis Hassan anajaribu kutueleza faida za kujamiana kiafya kama ambavyo imewahi kuonekana katika tafiti kadhaa zilizofanyika sehemu mbalimbali duniani.


1. Hulinda mwili dhidi ya magonjwa ya moyo:

Wanawake ambao hufika kilele (orgasm) angalau mara mbili kwa wiki kila wanapojamiana, wana uwezekano mdogo sana (30% tu) wa kupata maradhi ya moyo tofauti na wale wasiofikia kilele. Hii ni kwa vile homoni ya endorphin inayotolewa wakati wa kujamiana hupunguza msongo wa mawazo na hivyo kumuepusha mtu na magonjwa wa moyo. Aidha kujamiana angalau mara tatu kwa wiki, husaidia kupunguza uwezekano wa kupata shambulio la moyo (heart attack) na kiharusi. Uwezekano wa kupata mshtuko wa moyo wakati wa kufanya mapenzi ni mdogo sana, ni asilimia 1 tu ya vifo vyote vinavyotokana na mshtuko wa moyo ndivyo uhusishwa na kujamiana. Aidha, sababu nyingine inayoongeza uwezekano wa kupata mshtuko wa moyo ni kuwa na uhusiano nje ya ndoa ambapo huchangia karibu asilimia 75 ya vifo vinavyotokana na kujamiana, na karibu asilimia 90 ya vifo hivi hutokea kwa wanaume wazee. Uwezekano wa kupata shambulio la moyo wakati wa kujamiana huongezeka ikiwa mtu ana miaka zaidi ya 50, uzito uliopitiliza na matatizo ya afya. Hii ni sawa na kusema unaanza kufanya mazoezi mazito kwa ghafla wakati mwili na umri haviruhusu.

 
2. Huongeza ukakamavu wa mifupa:
 
Wanawake waliokoma kupata hedhi (menopausal women) ambao pia hujamiana angalau mara mbili kwa wiki wana kiwango kikubwa cha homoni ya  oestrogen mara mbili zaidi ya wale ambao hawajamiani. Homoni hii husaidia kulinda mifupa na kwa wanawake waliokoma kupata hedhi wakosapo homoni hii hupata ugonjwa wa mifupa ujulikanao kama osteoporosis. 
 

3. Hupunguza msongo wa mawazo:

Kujamiana hupunguza msongo wa mawazo na shinikizo la damu na humfanya mtu kupata usingizi mnono. Kufikia kilele ni sawa na kunywa 2-3mg za dawa ya diazepam (kumbuka diazepam hufanya mwili kupumzika, muscle relaxant), na hii ndiyo sababu kuu ya kwa nini watu hupata usingizi mzito baada ya kujamiana. Watu wanaojamiana huweza kuhimili vizuri msongo wa mawazo tofauti na wale ambao hawafanyi hivyo. Aidha watu wanaojamiana huwa na kiwango cha kawaida cha shinikizo la damu kuliko wale wasiojamiana. Pia kuwepo kwa viasili vya prostaglandins katika shahawa husaidia kupunguza msongo wa mawazo. Viasili hivi hunyonywa na sehemu za siri za mwanamke. Shahawa pia zina madini ya zinc, calcium, potassium, fructose na protini ambavyo vyote ni muhimu kwa afya njema.

Ukurasa 1 ya 3
No Internet Connection