Pakua TanzMED App?

  4 July 2012
MSIMAMO WA SIKIKA KUHUSU MGOMO WA MADAKTARI
UTANGULIZI
SIKIKA ni shirika lisilo la kiserikali linalotekeleza shughuli mbali mbali zenye lengo la kuchochea upatikanaji wa huduma za afya zenye uwiano, viwango na ubora unaokubalika, gharama nafuu na zilizo endelevu. SIKIKA imekuwa mstari wa mbele kufanya tafiti katika sekta ya afya na kuhimiza utekelezaji wa sera, uwajibikaji na upatikanaji wa huduma bora nchini Tanzania.
Kama neno ‘afya’ lilivyo tafsiriwa na Shirika la Afya Ulimwenguni (WHO) Mwaka 1948, sera ya afya ya Taifa (Tanzania Health Policy) ya mwaka 2007, nayo pia inatambua ‘afya’ kama hali ya ukamilifu wa binadamu kiakili, kimwili, kijamii na siyo tu kutokuwepo kwa maradhi. Afya bora ni mhimili wa maendeleo ya mtu binafsi, familia na taifa zima kwa ujumla hasa katika harakati za kuondoa umasikini uliokithiri katika taifa letu.
Katika nchi yetu, mfumo wa utoaji huduma katika sekta ya afya umegawanyika katika ngazi tatu yaani ngazi ya afya ya msingi kama vile zahanati na vituo vya afya, ngazi ya pili kama vile hospitali za wilaya au mikoa na ngazi ya hospitali za rufaa kama vile hospitali ya Muhimbili, Mbeya, Bugando, KCMC na hospitali maalumu kama taasisi ya magonjwa ya kansa ya Ocean Road au hospitali ya magonjwa ya akili ya Milembe. Hospitali hizi za rufaa hushughulika na magonjwa ambayo ama yameshindikana katika hospitali za ngazi za chini au wataalamu waliopo katika ngazi hizo na vifaa vilivyopo haviwezi kutoa huduma stahili kwa magonjwa hayo. Hivyo basi, iwapo kutakuwa na matatizo yanayoathiri utendaji wao wa kazi wa kila siku na kwa kuwa wagonjwa walioletwa katika hospitali hizi za rufaa hawawezi kurudishwa kule walikotoka (ngazi za chini), wagonjwa hawa wasio na hatia ndiyo waumiao kutokana na matatizo hayo.
Migomo ya watumishi katika sekta ya afya ni mojawapo ya matatizo yanayoweza kuathiri utendaji kazi wa wataalamu wa afya, siyo tu katika hospitali za rufaa hata pia katika hospitali za ngazi za chini. Kwa historia ya migomo hii, Mwananchi anayehitaji huduma za afya hana mchango wa moja kwa moja katika kusababisha migomo ya watumishi wa afya. Mwananchi ameiweka serikali madarakani na analipa kodi ili serikali hiyo itoe huduma bora za kiafya kwake ili awe na nguvu za kujiletea maendeleo yake na taifa kwa ujumla.
MGOMO WA MADAKTARI
Kwa muda mrefu sasa, kumekuwa na migomo ya mara kwa mara kuanzia kwa wanafunzi wa vyuo vikuu mpaka kwa wafanyankazi wa serikali. Mwaka 2001, tulishuhudia mgomo mkubwa wa wanafunzi wa chuo cha Sayansi za tiba Muhimbili wakishinikiza uboreshwaji wa mazingira ya kusomea hasa masomo kwa vitendo. Mwaka 2005, tukashuhudia mgomo mkubwa wa madaktari wa hospitali ya Muhimbili na sehemu nyinginezo waliokuwa wakidai uboreshwaji wa maslahi yao, mgomo ambao uliathiri utoaji huduma katika hospitali nyingi hasa za rufaa. Kuelekea Mwaka jana, vuguvugu la mgomo wa madaktari lilipelekea kuwepo kwa mgomo mwanzoni wa mwaka huu ambao umekuwa ukiendelea kwa vipindi tofauti hadi sasa.
Japo serikali imekuwa ikitafuta njia za mkato kuendeleza huduma katika hospitali ya Muhimbili kama vile kuleta madaktari waliostaafu ama madaktari kutoka jeshini ambao hawakidhi mahitaji ya huduma katika hospitali hiyo ya Taifa, huduma katika hospitali nyingine zisizonufaika na njia hizi za mkato hudorora siku hadi siku kwa kipindi chote cha migomo huku wananchi wakiendelea kupata taabu.
Vitendo vya ukiukwaji wa haki za binadamu kama vile kutekwa na kupigwa kwa Mwenyekiti wa kamati maalumu ya Jumuiya ya madaktari iyosimamia madai yao, Dr. Stephen Ulimboka, ubabe, vitisho na matumizi ya nguvu dhidi ya madaktari wanaodai haki zao badala ya kutatua matatizo hayo kwa njia ya amani, siyo tu vinakiuka Katiba ya nchi inayojichanganua kimataifa kama nchi ya amani bali pia vimepunguza morali ya watumishi hawa kutoa huduma kwa wananchi ambao kama tulivyosema awali hawana mchango wa moja kwa moja katika kusababisha mgogoro huu.
Madai ya Madaktari.
Katika mgomo huu unaoendelea, madai ya madaktari, mbali na dai la awali la kusisitiza kuondolewa kwa viongozi wakuu katika wizara ya afya wanaokwamisha maendeleo ya sekta hii, madai yao yamejikita katika sehemu kuu mbili ambazo ni uboreshwaji wa mazingira ya kazi na vifaa vya tiba na Uboreshwaji wa kipato, kinga na afya za madaktari (Mishahara, posho na Bima ya afya).
Uboreshwaji wa mazingira ya kufanyia kazi na vifaa vya tiba
Kulingana na maelezo ya madaktari, hii ndiyo hoja kubwa katika madai yao ambayo inalenga kuhimiza serikali kukarabati miundombinu ya afya, kuongeza vitanda na kuongeza upatikanaji wa vifaa vya kutendea kazi. Katika tamko la jumuiya ya madaktari Tanzania lililotolewa kwa waandishi wa habari tarehe 28 Juni 2012, sehemu ya tamko hilo inasema:
“…Madaktari wamechoka kuona huduma za afya nchini zikizidi kudorora mwaka hadi mwaka…
… Tumechoka kuona wagonjwa wakilala chini na watoto wakilala wanne katika kitanda kimoja…
…Tumechoka kuona msongamano mkubwa wa wagonjwa katika hospitali zetu huku kukiwa hakuna
mpango wowote wa uboreshaji…
…Tumechoka kuona wagonjwa wakikosa dawa, vipimo sahihi na watumishi wa afya wakifanya kazi katika mazingira magumu yanayoviza ubora wa huduma na misingi ya taaluma…
… Kwahiyo, kwa moyo wetu leo, tumejitolea kutetea uboreshaji wa sekta ya afya ….’’
Sera ya Taifa ya afya ya mwaka 2007 katika kipengele kinachohusu rasilimali watu inasema;
‘… Uboreshaji wa mazingira ya kazi ikiwa ni pamoja na upatikanaji wa vitendea kazi vya kutosha kwa
watumishi wa afya…
… Kuweka vivutio katika sehemu zenye mazingira magumu na hatarishi ili kuwavutia wataalamu kwenda kufanya kazi katika sehemu hizo…’
Katika madai ya awali ya madaktari, walisikitishwa na wimbi kubwa la viongozi wa kisiasa na serikali wanaotibiwa nje ya nchi. Zaidi ya hayo, madaktari walibaki kuwa waidhinishaji wa rufaa za kwenda kutibiwa nje ya nchi. Hali hii, siyo tu inaweza kuongeza mwingilio wa maamuzi ya kitaalamu kwa shinikizo za watawala wa kisiasa kwa kuwashinikiza madaktari kutoa rufaa kinyume na maadili yao, bali pia inapunguza nia ya kisiasa ama ‘political will’ ya viongozi wa kisiasa na serikali katika kushughulikia kero za afya za wananchi kwa kuwa ‘wao’ wana uhakika wa matibabu nje ya nchi. Hali hii siyo tu inaondoa usawa wa kimatibabu kati ya viongozi na wananchi, na serikali kutumia fedha nyingi ambazo zingeweza kutumika kuboresha sekta ya afya hapa nchini bali pia nchi hushindwa kuwa na miundo mbinu ya uhakika ya kushughulikia magonjwa ya dharura ambayo muda hautaruhusu kutibiwa nje ya nchi. Nchini Malawi kwa mfano, kifo cha Rais Bingu wa Mutharika, kutokana na shinikizo la damu tarehe 5 Aprili mwaka huu kilihusishwa na serikali yake kushindwa kuboresha miundombinu na huduma za afya nchini mwake.
Katika utafiti wa Sikika kuhusu upatikanaji wa madawa na vifaa tiba uliofanyika katika wilaya 71 mwaka 2011, waganga wakuu wa wilaya waliohojiwa, walithibitisha kutokuwepo kwa gozi (gauze) katika asilimia 48 ya wilaya zote huku asilimia 44% ya wilaya zikiwa na gozi zisizotosheleza mahitaji. Katika ngazi ya vituo vya afya na zahanati, asilimia 63% hazikuwa na gozi huku asilimia 27% ikiwa haina gozi za kutosha. Kukosekana au kuwa na idadi pungufu ikilinganishwa na mahitaji uliendelea kuwepo kwa kati ya miezi mitatu hadi sita. Vivyo hivyo, katika ngazi za wilaya, glovu (surgical gloves) hazikuwepo katika asilimia 28% ya wilaya, dawa za kutibu malaria aina ya ALU asilimia 32% ya wilaya na sindano za Quinine asilimia 13% ya wilaya zote zilizoshiriki katika utafiti. Katika ngazi ya vituo vya afya na zahanati, asilimia 17% hazikuwa na glovu, asilimia 30% hazikuwa na ALU, asilimia 23% hazikuwa na sindano za Quinine na asilimia 17% haikuwa na vidonge vya Amoxcycillin. Katika utafiti huo pia, Sikika iligundua kuwa katika ngazi ya wilaya asilimia 93% ya wilaya hupata dawa na vifaa tiba chini ya maombi na mahitaji halisi na katika ngazi ya vituo vya afya na zahanati asilimia 90% hupata dawa na vifaa vya tiba chini ya maombi na mahitaji halisi.
Yapo madhara makubwa yatokanayo na upungufu wa dawa na vifaa vya tiba. Madhara hayo yaweza kupelekea kuona wagonjwa waliozidiwa au walio na dharura pekee (critical patients & emergencies) hali ambayo inajitokeza katika zahanati na vituo vya afya vingi. Madhara mengine ni kuongezeka kwa usugu wa vimelea vya magonjwa dhidi ya dawa kutokana na kupata kiasi kidogo, kuongezeka kwa madhara ya magonjwa yatokanayo na kutopata tiba sahihi (complications) kama ulemavu kwa watoto ambao wamekosa tiba sahihi ya malaria, kuongezeka kwa malalamiko toka kwa wananchi dhidi ya watumishi wa afya na mbaya zaidi kupungua kwa morali ya kazi kwa watumishi wa afya na kufanya kazi kinyume na misingi au maadili ya kitaalamu kama walivyosema madaktari hapo juu, ‘mazingira magumu yanayoviza ubora wa huduma na misingi ya taaluma’.
Wengi wetu ni mashahidi wa huduma zisizoridhisha katika hospitali za serikali, msongamano wa wagonjwa wodini hasa akinamama na watoto, ukosefu wa mara kwa mara wa vifaa vya tiba na matatizo mengine.
Tanzania hupoteza takribani asilimia 6% ya wagonjwa wanaohitaji huduma za CT Scan kwa mwaka. Hata hivyo, kifaa cha CT Scan katika hospitali ya Muhimbili kimeharibika kwa zaidi ya miezi saba sasa bila matengenezo ikiwalazimu wagonjwa wanaohitaji majibu ya kipimo hicho ili wapate tiba stahili, kwenda katika hospitali binafsi. Gharama za kipimo hicho katika hospitali ya Muhimbili ni takribani shilingi 170,000/= lakini katika hospitali binafsi ni kati ya shilingi 200,000/= hadi 500,000/=. Mbali ya hayo, katika ufuatiliaji wa Sikika wa mwaka 2011 kwenye wilaya 6 za mkoa wa Dar Es salaam, Pwani na Dodoma, kati ya vituo 38 vinavyotoa huduma kwa watu waishio na VVU (Care and treatment Centers) ni vituo 13 tu vilivyokuwa na mashine za CD4+ zinazotumika kuangalia maendeleo ya tiba kwa watu waishio na VVU na kati ya hizo ni mashine tano (5) ndizo zilikuwa zikifanya kazi. Ni wajibu wa serikali kuboresha mazingira ya kazi ya watumishi wa afya na kuhakikisha upatikanaji wa vifaa tiba kwa muda wote, kwa sababu hii Sikika tunaungana na madaktari katika kudai uboreshaji wa mazingira ya kazi kwa watumishi wa afya, kuhakikisha dawa na vifaa tiba vinapatika hasa maeneo ya vijijini ili kuboresha afya za wananchi kwa maendeleo yao na taifa kwa ujumla.
Uboreshaji wa kipato, kinga na afya za madaktari (Mshahara, posho, Bima ya afya).
Madai mengine ya madaktari ni uboreshwaji wa mapato yao ikiwa ni pamoja na mishahara, posho ya kuitwa kazini baada ya saa za kazi (on call allowance), posho ya kufanya kazi katika mazingira magumu (hardship allowance) na posho ya makazi. Vile vile madaktari wanadai posho ya kufanya kazi katika mazingira hatarishi (risk allowance) na chanjo ambayo ni muhimu ili kuzuia uwezekano wa madaktari kupata magonjwa ambayo wanaweza kuyasambaza kwa wagonjwa wengine ambao tayari wana matatizo yao ya kiafya.
Madai ya nyongeza ya mishahara
Katika madai yao ya mishahara, madaktari walipendekeza kiwango cha shilingi milioni 3.5 kwa mwezi. Hata hivyo, wakati akiongea na madaktari Tarehe 9/2/2012, waziri mkuu Mh. Mizengo Pinda alitoa ufafanuzi wa madai yanayohusu maslahi ya watumishi wa afya bila kutoa majibu ya moja kwa moja ya kiwango gani kitalipwa na serikali kama mishahara na posho kwa sababu ‘wataalamu’ walikuwa wanafanyia kazi suala hilo ili waweze kumshauri, na hadi sasa serikali haijatamka kiwango halisi itakachoweza kulipa. Pia waziri mkuu hakuweza kueleza moja kwa moja kuhusu madai ya uboreshaji wa mazingira ya kazi na upatikanaji wa vifaa tiba. Kwa sasa, mshahara wa daktari ni Tshs 957,700/= na baada ya makato ya kodi hubaki na Tshs 680,000/= kwa mwezi. Katika ufuatiliaji wa Sikika wa Disemba 2011 hadi January 2012, katika hospitali ya Regency, ilibainika kuwa hakuna daktari anayepata mshahara chini ya shilingi milioni mbili (gross pay) na Agha Khan hospitali, daktari mwenye uzoefu wa chini ya miaka minne alikuwa akilipwa shilingi milioni 1.8 kuachilia mbali mafao mengine kama vile bima ya afya, posho za nyumba n.k. Sikika inatarajia kuwa serikali pia itaboresha mishahara ya madaktari na mafao mengine ili kuongeza tija katika hospitali za umma.
Madai ya Posho
Katika madai yao, madaktari wamependekeza viwango vifuatavyo kwa posho mbali mbali: posho ya muda wa ziada wa kazi (call allowance) asilimia 5% ya mshahara kama ilivyo kisheria kwa kada yoyote; posho ya kufanya kazi katika mazingira magumu asilimia 40% ya mshahara; posho ya makazi asilimia 40% au nyumba kama ilivyo kisheria na posho ya kufanya kazi katika mazingira hatarishi asilimia 30% au chanjo (Homa ya ini-hepatitis, HIV/AIDS, TB)
Hoja za Serikali
Serikali imeendelea kusisitiza ufinyu wa bajeti na kwamba, kuwaongezea mishahara madaktari peke yaokutaondoa ulinganifu na kuongeza migogoro katika sekta nyingine. Hata hivyo, sehemu ya sheria yakazi ya mwaka 2004 (Employment and Labour Relations Act, Kifungu cha 6: (20) (4)), inasomeka hivi“Mwajiri atamlipa mwajiriwa walau 5% ya mshahara wa msingi wa mwajiriwa kwa kila saa aliyofanya kazi usiku’’.Kwa mahesabu rahisi, daktari alipaswa kupata angalau Tshs 47,000/= kwa saa anapofanya kazi usiku.Hata hivyo waraka wa serikali wenye Kumb. No. C/AC.17/45/01/F/73 wa tarehe 21 February 2012kutoka kwa George D. Yambesi (Katibu Mkuu Utumishi) kwenda kwa Katibu Mkuu wa Wizara yaAfya na Ustawi wa Jamii wenye kichwa, ‘Malipo ya kuitwa kufanya kazi baada ya saa za kazi (On callallowance)’ unaelekeza kulipa viwango vifuatavyo kwa siku kwa watumishi wa afya kuanzia tarehe 9February 2012 (Siku 12 Nyuma); Wataalamu bingwa Tshs 25,000/= na madaktari wa kati Tshs20,000/=. Katika nchi ya jirani ya Kenya kwa barua yenye Kumb No. MSPS/2/1/3A Vol.III/(77), yatarehe 12 January 2012 toka ofisi ya Waziri Mkuu kwenda kwa Katibu Mkuu wa wizara husika,madaktari, wataalamu wa kinywa na wafamasia wanalipwa takribani Tshs 38,000/= kama posho ya ‘call allowance’ hali ambayo inaweza kusababisha kupungua kwa rasilimali watu katika sekta ya afya nchini Tanzania (Brain Drain) kwa kukimbilia nchi jirani kufuata kipato kizuri hasa wakati huu wa soko huria la ajira katika shirikisho la Afrika Mashariki.
Sikika imekuwa mstari wa mbele kupinga pesa zinazotumika kama posho za vikao kwa watumishi ambao tayari wanalipwa mishahara kwa kazi husika. Hata hivyo, katika waraka wenye Kumb. No. C/AC.17/45/01/125 wa tarehe 11 Februari 2010 wenye kichwa ‘Waraka wa Utumishi wa Serikali Na.2 wa mwaka 2010: Posho ya vikao (Sitting Allowance) Serikalini,’ viwango ‘vipya’ vya posho ya vikao vilivyotajwa ni Mwenyekiti/Katibu 200,000/=, Wajumbe 150,000/= na sekretarieti 100,000/=. Posho hizi kubwa si tu kwamba zinadhihirisha matumizi mabaya ya fedha za walipa kodi bali pia zinapunguza nguvu kazi katika sekta ya afya kwani watumishi wengi wanahangaika kutafuta nafasi ya kushiriki katika vikao badala ya kufanya kazi zao.
Hoja ya ‘ulinganifu’ au ‘lawama’ kwa sekta nyingine haina nguvu kwani nchini Marekani kwa mfano, pato la daktari ni zaidi ya mara 100 ya kima cha chini cha mshahara kwa saa katika nchi hiyo, na nchini Botswana, ambako Madaktari wengi Watanzania hukimbilia kwa sababu za kimaslahi, mshahara wa daktari ni sawa na Tshs kati ya milioni 3.2 hadi 5.8 kwa mwezi. Hoja hii pia, kwamba madaktari wakipewa mshahara mkubwa italeta malalamiko katika kada nyingine inadhihirisha jinsi ambavyo serikali inawakandamiza kimaslahi watumishi wake. Hili lilidhihirika wakati wa mgomo wa walimu mwaka 2010, Kaimu Katibu Mkuu wa shirikisho la vyama vya wafanyakazi (TUCTA) bwana Nicholas Mgaya, alisema … ‘Tumedai kwamba Kima cha chini cha mishahara kiwe ni Tshs 315,000/=. …………lakini serikali ikang’ang’ania Tshs 135,000/= kiasi ambacho bado ni kidogo’’ (Daily News, August, 2010). Vivyo hivyo, utafiti wa “Motivation of Health Care Workers in Tanzania: A Case Study of Muhimbili National Hospital” uliotolewa katika Jarida la East African Journal of Public Health Volume 5 Number 1, April 2008 ulionesha kuwa Asilimia 88 ya watumishi waliamini kuwa mwajiri wao hawajali (madaktari asilimia 82.4, wauguzi asilimia 90.7 na watumishi wengine asilimia 87.9). Hata hivyo sababu tatu kubwa zilizoonekana kuwafanya watumishi hao kutokuwa na motisha mzuri wa kazi ni mishahara, mazingira ya kazi, na vifaa duni vya kazi na asilimia 30 ya wauguzi walikuwa hawajaridhika na kazi zao kiasi cha kutaka kuacha kazi hizo. Hali ya kuwa serikali imekuwa haikubali mapendekezo ya watumishi wake au hata mapendekezo ya tume zinazoundwa na serikali yenyewe hasa katika uboreshaji wa maslahi ya wafanyakazi wa sekta ya afya kwa ujumla, inatufanya Sikika tuungane na madaktari katika madai yao.
Katika bajeti ya sasa 2012/213, kipengele cha uendelezaji wa rasilimali watu katika sekta ya afya kimetengewa bilioni 23.4 na matumizi ya kawaida (recurrent expenditure) yametengewa Tshs bilioni 24.5). Hata hivyo kati ya fedha iliyotengwa kuendeleza rasilimali watu, bilioni 21.6 sawa na asilimia 92.3% inategemea msaada wa wafadhili. Hali hii ya utegemeji inapingana na sera ya afya ya Taifa inayotamka kuwa serikali iwe mfadhili mkuu wa sekta ya afya.
Wakati huo huo, mpango mkakati wa sekta ya afya (Health Sector Strategic Plan III) umeweka malengo ya bajeti ya sekta ya afya kufikia asilimia 10% ya bajeti yote ya serikali mwaka 2015. Hii inapingana na azimio la Abuja (asilimia 15) ambalo Rais wetu alitia saini na inapingana pia na sera ya afya ya mwaka 2007 inaposema, ‘Serikali itaendelea kuongeza bajeti ya sekta ya afya …hadi kufikia azimio la Abuja….ilikukidhi mahitaji muhimu ya kisekta’ . Kwa ukiukwaji wa makubaliano ya azimio la Abuja na kutoitekeleza sera ya afya ya Taifa kama inavyotakiwa, yote haya yanadhihirisha kuwa serikali haina nia ya dhati ya kusimamia maamuzi yake katika ngazi za kimataifa na kitaifa. Tukirejea tena katika sera ya afya ya mwaka 2007 inasema, ‘kuwepo kwa watumishi wa kutosha wenye ujuzi katika ngazi zote za kutolea huduma kulingana na vigezo vilivyokubalika’. Udaktari ni mojawapo ya fani ambazo katika nchi nyingi zimepewa jina la ‘scarce skills’ yaani ujuzi adimu. Kwa miaka kadhaa sasa, idadi kubwa ya wanafunzi wa shule katika ngazi za chini wameendelea kuyakimbia masomo ya sayansi na wanafunzi wanaodahiliwa kusomea masomo ya udaktari ni wale ambao kiwango chao cha ufaulu katika masomo ya fizikia, kemia na biologia kiko juu sana, hivyo madaktari kulipwa mishahara mikubwa ili waweze kuokoa maisha ya watanzania si tatizo, kwa maoni ya Sikika.
Tena, hoja ya ufinyu wa bajeti inakosa nguvu katika madai haya kwani, katika tafiti za Sikika tumeonyesha jinsi ambayo serikali imeendelea kuwa na matumizi mabovu ya fedha za walipa kodi na ukosefu wa vipaumbele katika matumizi yake.
Katika chapisho la Sikika lenye kichwa, ‘Matumizi yasiyo ya lazima, Taarifa fupi kuhusu mpango wa serikali katika kuangalia Upya matumizi’ toleo no. 2 la July 2010 lililotolewa kwa ushirikiano wa Policy forum linaonyesha kuwa matumizi yasiyo ya lazima serikalini yalikuwa bilioni 684 mwaka 2008/09, billioni 530 mwaka 2009/10 na bilioni 537 mwaka 2010/11. Zaidi ya hayo,, matumizi katika posho mbali mbali yaliongezeka toka bilioni 171 mwaka 2008/09 hadi bilioni 269 mwaka 2010/11. Gharama za kusafiri nje na ndani ya nchi zilikuwa bilioni 155 mwaka 2008/09 na bilioni 124 mwaka 2010/11. Gharama za mafuta ya kuendeshea na kulainisha magari ya kifahari ya serikali (Mbali na ununuzi) zilikuwa zaidi ya bilioni 52 mwaka 2010/11 na manunuzi ya magari ya serikali yaligharimu Bilioni 15.3 mwaka 2010/11 pekee. Mbali ya hayo, serikali imekosa vipaumbele katika matumizi yake mfano ni matumizi ya zaidi ya bilioni moja kwenye wizara ya afya wakati wa sherehe za Nane Nane..
Katika sekta ya afya pekee, matumizi yasiyo ya lazima (unnecessary expenditure) yaliongezeka toka bilioni 16.1 mwaka 2010/11 hadi bilioni 22 mwaka 2011/12, na inakadiriwa kufikia bilioni 25 katika bajeti ya 2012/13, posho mbalimbali zikiongoza katika matumizi. Posho hizo zinalenga watu wachache sana hasa watawala na hazina tija katika utoaji wa huduma za afya. Posho zimefanya utendaji kazi uwe hafifu na kupunguza uwajibikaji ilhali watumishi wasio katika nafasi za kitawala wakiendelea kuambulia maslahi madogo
Taarifa za CAG pia zinadhihirisha matumizi mabovu na usimizi mbovu wa rasilimali za taifa kwa mfano msamaha wa kodi uliongezeka toka bilioni 680 mwaka 2009/2010 hadi Trilioni 1.016 kwa mwaka wa 2010/11. Hii inawakilisha asilimia 18% makusanyo yote ya pato la Taifa na ni kiwango kikubwa sana kuliko nchi nyingi za Afrika. Matumizi yasiyokusudiwa bilioni 8, bilioni 31 zimelipia vifaa ambavyo havikufika na Malipo yanayotia shaka bilioni 1.4.
Rasimali watu katika Sekta ya Afya
Tumeshuhudia matamko ya hospitali kadhaa hospitali za mikoa ya Mbeya, Dodoma, Morogoro, Kilimanjaro na Mwanza zikiwafukuza madaktari waliogoma badala ya kushiriki katika kutatua mgogoro huu ili warejee kazini na kuepuka kupoteza nguvu kazi yenye upungufu mkubwa katika sekta ya afya. Shirika la afya duniani (World Health Organization), linapendekeza kwamba kila daktari anatakiwa ahudumie watu wasiozidi 5,000. Kwa mujibu mkutano mkuu wa chama cha madaktari Tanzania (MAT) tarehe 10 hadi 11 August, 2010 pale Mlimani city, uwiano wa daktari mmoja kwa idadi ya watu ulikuwa 1:300 wakati wa uhuru na hali ikawa mbaya kwa kasi hadi uwiano wa 1: 30,000 mwaka 2010. Kwa upande wa wafamasia kwa mfano, wakati kukiwa na vituo vya kutolea dawa 4,185 vya serikali na 1,056 vya binafsi nchini mwaka 2009, kulikuwa na wataalamu 1,506 pekee waliopata mafunzo ya ufamasia na wafamasia 703 wenye shahada ya ufamasia. Katika utafiti wa Sikika wa HRH Tracking Study 2010, ulionyesha kuwa asilimia 54% ya wilaya zote zilizoshiriki katika utafiti zilikuwa na upungufu mkubwa wa watumishi wa afya. Hata hivyo, idadi ya watumishi wanaopangiwa vituo vya kazi na kuripoti ni asilimia 70% kwa wilaya za vijijini na asilimia 93% kwa wilaya za mijini. Zaidi ya hayo, wilaya nyingi hazipati wafanyakazi kulingana na maombi yao, kwa mfano katika utafiti huu, wilaya nyingi zilipata ni asilimia 35% ya wafanyakazi katika maombi yao, huku hali ikiwa mbaya maeneo ya vijijini.
Katika mpango wa kukuza rasilimali watu unaoisha mwaka 2013, bajeti ya jumla ya mpango huo ilikiwa bilioni 470, wastani wa bilioni 91 kwa mwaka. Mwaka 2011/12, wizara ya afya na ustawi wa jamii iliomba bilioni 66.3 ili kutekeleza mkakati wa rasilimali watu kisekta, hata hivyo serikali ilitenga bilioni 13.2 pekee na hadi kufikia January 2012, asilimia 20% (bilioni 2.7) pekee ndiyo iliyokuwa imetolewa kwa wizara.
Wakati mkakati wa kuboresha sekta ya afya (HSSP III) ukionyesha upungufu wa rasilimali watu kufikia 92,000, mpango wa ukuzaji wa afya ya msingi (Primary Health Service Development Program 2007- 2017) unahitaji watumishi wa afya 137,813 kuutekeleza. Hata hivyo, udahili katika vyuo vya afya kwa mwaka 2010 ulikuwa wanafunzi 6,949 pekee, na iwapo udahili hautaongezeka, tutahitaji miaka 21 ili kuziba pengo la watumishi katika mpango wa kukuza afya ya msingi (PHSDP) iwapo mambo yatabaki kama yaliyo. Hii inaonyesha kuwa tutaendelea kuwa na upungufu wa watumishi wa afya kwa miaka mingi ijayo. Hata hivyo, katika mwendelezo wa hotuba zake za kila mwisho wa mwezi, Tarehe 01/07/2012, mheshimiwa Rais Jakaya Mrisho Kikwete, siyo tu amedhihirisha kutokutilia maanani upungufu mkubwa wa wataalamu wa afya unaoisumbua nchi yetu, bali pia kama kiongozi wa nchi, ameonyesha jinsi ambavyo serikali ilivyo tayari kupoteza rasilimali hii adimu kwa kushindwa kutatua mgogoro kati yake na madaktari, ambao iwapo wataamua kuacha kazi wote, itatuchukua miaka mingi kuziba pengo hilo.
 
Hitimisho
Kwanza, kutokana na mapungufu mengi tuliyoeleza hapo juu, Sikika inaona kuwa madai ya madaktari ni ya msingi na tunaamini kuwa serikali inaweza kuboresha huduma za afya na maslahi ya wafanyakazi hasa ikidhibiti matumizi yasiyo ya lazima, ikidhibiti ufujaji wa kodi za wananchi kwa baadhi ya watendaji wake, ikipunguza misamaha ya kodi na ikitekeleza mikakati iliyopo katika sera zake kikamilifu.
Pili, Sikika inaungana na madaktari, wanaharakati na wananchi kulaani vitendo vya ukiukwaji wa haki za binadamu aliofanyiwa mwenyekiti wa kamati maalumu ya jumuiya ya madaktari Dr. Stephen Ulimboka na kupendekeza uundwaji wa tume huru yenye mchanganyiko wa wananchi katika kuchunguza tukio hilo.
Tatu, Sikika inaihimiza serikali kuacha kutumia vitisho na ubabe katika kutatua mgogoro wake na madaktari. Vitendo hivi vinaweza kupunguza morali na ufanisi wa madaktari kiutendaji na pengine kupelekea wengine kuhama sekta ya afya au kukimbilia nje ya nchi. Badala yake serikali ifanye mapatano na wataalamu hawa muhimu, ili waweze kurejea kazini haraka kutoa huduma kwa wananchi wanaoendelea kuumia kwa kukosa huduma.
 
 
 
P.o.Box 12183 Dar Es Salaam,
 
Phone: +255222666355/57 Fax: +255222668015
E-Mail: info@sikika.or.tz web: www.sikika.or.tz
 
 

 

 

 

Muundo ya moyo  na mishipa ya damu ni mojawapo ya vinavyooathirika katika magonjwa ya moyo ya kuzaliwa nayo. Vijusi(fetuses) kati ya 8 hadi 10 huathirika kwa kila 1000.

Magonjwa ya moyo ya kuzaliwa nayo huweza kutoa dalili mara tu baada ya kuzaliwa, utotoni na wakati mwingine husubiri mpaka ukubwani. 

Magonjwa ya Moyo ya Kuzaliwa husababishwa na nini?

Kwa wengi sababu huwa haijulikani. Ila huwa kuna vitu hatarishi ambavyo hupelekea kuongezeka kwa uwezekano wa kupata magonjwa ya moyo ya kuzaliwa nayo, vitu hivyo hatarishi ni:

  • Matatizo ya kijenetekia utotoni kama Downs syndrome, Turner’s syndrome, Marfan syndrome, 
  • Matumizi ya dawa ya kutibu chunusi (acne)  aina ya retinoic acid, madawa ya kulevya na unywaji wa pombe wakati wa ujauzito
  • Maambukizi ya virusi vya Rubella (German measles) kipindi cha kwanza cha ujauzito (1st trimester)

Kuna aina mbili za magonjwa ya moyo ya kuzaliwa

  • Cyanotic
  • Non-cyanotic

Cyanosis ni hali ya kuwa na rangi ya samawati (katika midomo,ulimi, ganja za mikono na miguuni) kutokana na kukosa oksijeni ya kutosha mwilini.

Cyanotic

Magonjwa ya moyo ya asili ambayo yanaangukia katika kundi hili ni pamoja na

  • Tetralogy of fallots
  • Transposition of great vessels
  • Tricuspid atresia
  • Total anomalous pulmonary venous return
  • Truncus arteriousus
  • Hypoplastic left heart
  • Pulmonary atresia
  • Ebstein anomaly

Non-cyanotic

Magonjwa ya moyo ya asili yaliyo kwenye kundi hili hujumuisha 

  • Ventricular septal defect (tundu katika kuta za ventrikali)
  • Atrial septal defect (tundu katika kuta za atria)
  • Patents ductus arteriousus 
  • Aortic stenosis
  • Pulmonic stenosis
  • Coarctation of the aorta
  • Atrioventricular canal (endocardial cushion defect)

Dalili za Magonjwa ya Moyo ya Kuzaliwa

Kwa ujumla, wagonjwa wa moyo wa asili huwa na dalili zifuatazo

  • Kupumua kwa shida 
  • Kushindwa kula vizuri
  • Matatizo ya ukuaji
  • Matatizo ya ukuaji wa misuli ya mikono na miguu
  • Maambukizi ya mfumo wa hewa
  • Cyanosis kwa aina ya kwanza(rangi ya samawati katika midomo,ulimi, viganja vya mikono na miguuni)
  • Ongezeko la sauti ya ziada katika sauti za moyo kutokana na tatizo (heart murmur)
  • Mabadiliko kwenye kucha hasa za vidole vya mikononi (digital clubbing)

Vipimo na Uchunguzi

Baadhi ya vipimo vinavyotumika kwa ajili ya uchunguzi wa magonjwa haya ni

  • Echocardiogram/transesophageal echocardiogram
  • Cardiac catheterization
  • Magnetic Resonance Imaging
  • Electrocardiogram
  • Chest x-ray

Matibabu

Matibabu hutegemea aina ya ugonjwa wa moyo wa kuzaliwa nao, hivyo hapa nitaelezea kwa kifupi ila, maelezo zaidi nitatoa katika makala zinazokuja za ugonjwa mmoja mmoja.

Aina nyingi za magonjwa haya huwa na madhara makubwa hivyo huhitaji upasuaji kurekebisha kasoro hizo, pamoja na matibabu ya dawa (diuretics ambazo husaidia kupunguza maji na chumvi mwilini, digoxin ambayo husaidia kuongeza nguvu katika mapigo ya moyo).

Vilevile kuna tiba nyengine ambayo badala ya upasuaji kitaalamu Transcatheter ambapo kifaa cha kufunga au kupachika huwekwa kwenye catheter maalumu ambayo hupita kwenye mishipa ya damu mpaka kwenye kasoro na kurekebisha kwa kuziba tundu nakadhalika.

 

Katika zama hizi za utandawazi na muingiliano baina ya tamaduni zetu za asili na tamaduni za kimagharibi, imekuwa ni kawaida kwa vijana wa rika tofauti na jinsia zote kutoga ulimi, mdomo, kitovu ama kivimbe cha nyusi kwa sababu tofauti tofauti sana.

Hivyo basi, ni muhimu sana kufahama ukweli kuhusu faida ama hasara za kutoga ulimi ama mdomo kabla hujatekeleza azma yako ya kutoga viungo hivi vya mwili.

Kutoga Ulimi ama Mdomo kunaweza kukusababishia madhara yasiyotarajiwa

Matokeo mazuri zaidi ya kutoga ulimi ama mdomo ni kutokutokea kwa kidonda ama kivimbe, wakati matokeo mabaya kutokea kwa baadhi ya watu ni pamoja na kuvunjika kwa meno/jino, kuvuja kiasi kikubwa cha damu, ama maambukuzi ya bakteria kwenye kidonda. Kutoga ulimi hujumuisha kutumika kwa sindano inayopenyezwa katikati ulimi ili kupitisha na kuhifadhi kipini, ama ndoana ama hereni ya urembo. Kazi hii ya kutoga ulimi mara nyingi ganzi huwa haitumiki. Baada ya kutoga, kuvimba kwa ulimi na maumivu ya muda hutokea.

Madhara ya kutoga Ulimi

  • Kuvuja damu kiasi kidogo hutarajiwa, kuna hatari ya mishipa ya damu kuharibiwa wakati wa kutoga ulimi, hali inayoweza kusababisha kuvuja damu kwa kiasi kikubwa kuliko ilivyotarajiwa.
  • Ingawa kuvimba kwa ulimi kunatarajiwa baada ya kitendo cha kutoga ulimi, wakati mwingine ulimi huvimba kwa kiasi cha kuziba kwa njia ya hewa. Kuziba kwa njia ya hewa kunaweza kusababisha kifo.
  • Ikiwa fundi wako wa kutoga ulimi hana uzoefu wa kutosha kufanya kazi hiyo, anaweza kuharibu mishipa ya fahamu ya ulimi hivyo kuharibu uwezo wa ulimi kuhisi/kutambua hisia za joto,baridi ama ladha ya chakula na vinyaji, vile vile kuathiri mienendo ya viungo vya eneo la kinywa na uso. Kwani nyuma ya ulimi kuna mishipa ya fahamu,mishipa hii ikiharibiwa ulimi utapooza hivyo kusababisha ganzi la kudumu, kuathirika kwa uwezo kuongea na kushindwa kutambua ladha za chakula/vinywaji
  • Vilevile kutoga ulimi kunakuweka kwenye hatari ya kupata maambukizi kwenye ulimi hasa ikiwa hutaweza kutunza hali ya usafi wa kinywa na meno kila wakati, hivyo kusababisha wadudu jamii ya bakteria kupenya na kuingia ndani ya ulimi na kusababisha maambuzi kwenye ulimi.
  • Hali ya kutoga ulimi inapodumu kwa muda mrefu, inaweza kusababisha nyufa kwenye meno, ama kuvunjika kwa nyuso za jino/meno kwa sababu ya msuguano wa muda mrefu kati ya jino/meno na hereni/kipini ama ndoana ya chuma/plastiki iliyohifadhiwa kwenye ulimi kwa muda mrefu. Nyufa hizi kwenye meno, kwa kawaida husababisha maumivu makali ya jino/meno. Hivyo basi meno haya yenye nyufa yanaweza kutibiwa kwa kuvalishwa kofia “ dental crown”. Si kawaida kupata magonjwa ya fizi ama kuta za ndani za shavu ikiwa umetoga ulimi na unatunza afya ya kinywa na meno vizuri.

Kutoga Mdomo

Kutoga mdomo ni pale pete ya urembo inapovalishwa ama kuhifadhiwa ndani ya mdomo. Majeraha ya kutoga mdomo hupona haraka zaidi, hata hivyo unapaswa kutunza kidonda cha jeraha hili kwa umakini mkubwa wakati wa kupona. Vyakula, vinywaji na moshi wa sigara vinapofikia kidonda hiki, vinaongeza hatari ya kupata maambukizi kwenye kidonda.

Kishikizo vishikizo vya pete hii ya urembo kinaweza kusababisha vidonda kwenye fizi ama kuharibu jino. Kwa baadhi ya watu, tiba ya kupandikiza fizi hutumika kurejesha fizi zilizoathirika. Kama ilivyo kwa kutoga ulimi, kutoga mdomo pia kunaweza kuathiri mshipa wa fahamu hivyo kuathiri mienendo ya misuli  ya kwenye eneo la kinywa na mdomo.

Je, una mpango wa kutoga Ulimi ama Mdomo?

Ikiwa unapanga kutoga viungo hivi vya mwili, unashauriwa ufanye mambo yafuatayo yatakayo kuwezesha kupata huduma ambayo haita athiri afya yako:

  • Hakikisha ngariba mtoga ulimi ama mdomo sio tu ana uzoefu wa kutosha kwenye kazi anayofanya, bali pia anazingatia usafi kufanya kazi zake.
  • Nenda hospitali kupata ushauri tiba mara tu unapoona ama maumivu ni makali sana, kuvimba kwa ulimi ama damu zinavuja kwa muda mrefu (zaidi ya dakika 30) ama ikiwa jeraha linapata maambukizi ya bakteria.
  • Unapokuwa na hereni, pete ama ndoana ya urembo kwenye ulimi ama mdomoni, unashauriwa kumwona daktari wa kinywa na meno kila baada ya miezi sita (6). Daktari wa meno atafanya kazi ya kuhakiki ikiwa kidude kilichovalishwa kina madhara kwenye meno ama fizi, hivyo kudhibiti athari zinazoweza kutokea kwa kutoga ulimi ama mdomo.
  • Wana michezo wanashauriwa kutovaa hereni, pete ama ndoana ya urembo iliyopo kwenye ulimi ama mdomoni wanapokuwa mchezoni, kwani vyombo hivi vya urembo vinaweza kunasa kwenye ngozi bila kutarajia hivyo kusababisha madhara yasiyotarajiwa.
Tete kuwanga ni ugonjwa  ambao unaombukiza na kusababishwa na virusi vinavyojulikana kama Varicella zoster virus.Maambukizi ya tete kuwanga huonekana sana kwa watoto wadogo ingawa hata watu wakubwa pia hupata maambukizi ya ugonjwa huu. Tete kuwanga hupatikana duniani kote.Katika nchi zenye kupata majira ya baridi, maambukizi ya ugonjwa huu huonekana sana wakati wa kipindi cha majira ya baridi na kipindi cha masika. 
 
Watoto walio na umri wa miaka 4-6 wako kwenye hatari kubwa ya kupata maambukizi ya tete kuwanga na ndio katika umri huu ambapo maambukizi ya ugonjwa huu yapo kwenye kiwango cha juu sana.Inakadiriwa ya kwamba, tete kuwanga huambukiza kwa kiwango cha asilimia 90.
 
Watoto wengi hupata maambukizi ya tete kuwanga kabla ya kufikia umri wa kubaleghe ingawa asilimia 10 ya vijana bado wanakuwa kwenye hatari ya kupata maambukizi ya tete kuwanga. Katika nchi za tropiki,maambukizi ya tete kuwanga huonekana kwa watu wakubwa na  huenda yakawa maambukizi ya hatari sana.

Maambukizi ya tete kuwanga hupatikana vipi?

Tete kuwanga huambukizwa kupitia njia ya hewa au endapo mtu atagusana mwili na mgonjwa wa tete kuwanga(kupitia majimaji yanayotoka kwenye vipele vya mgonjwa).Mtu yoyote yule anaweza kuambukizwa ugonjwa huu kutoka kwa mgonjwa wa tete kuwanga kwa njia ya kucheka, kupiga chafya, kukohoa .Hii inatokana na kusambazwa kwa virusi ya Varicella zoster kwa njia ya hewa pindi mgonjwa anapocheka,kupiga chafya au anapokohoa.
Nini hutokea kipindi cha maambukizi (Pathofiziolojia)
 
Maambukizi ya tete kuwanga kwa mtoto husababisha mtoto kutoa kinga aina ya Immunoglobulin G (IgG), Immunoglobulin M, (IgM) na Immunoglobulin A,(IgA). Kinga hizi  pamoja na kinga zinazosaidiwa na chembechembe za mwili (Cell mediated responses)husaidia kupunguza madhara na urefu wa maambukizi haya ya awali ya tete kuwanga.Immunoglobulin G hubakia kipindi chote cha maisha na huweka kumbukumbu ya maambukizi ya tete kuwanga na hivyo kuwa chanjo dhidhi ya ugonjwa huu hapo baadae maishani.
 
Baada ya kupata maambukizi ya Varicella zoster virus, virusi hivi husambaa hadi kwenye tishu za ngozi, kamasi (mucosal) na hata kwenye mishipa ya fahamu (sensory nerves).Virusi hivi baada ya muda huwa kimya (dormant) {‘’ambapo ndio tunasema mgonjwa amepona’’} kwenye kifundo cha mishipa ya fahamu vinavyojulikana kama dorsal ganglion of sensory nerves.Kuchepuka tena kwa virusi hivi ambavyo awali vilikuwa vimekaa kimya ndio husababisha ugonjwa wa ukanda wa jeshi (herpes zoster),postherpetic neuralgia, na Ramsay Hunt Syndrome Type II.
 
Ramsay Hunt Syndrome type II inaambatana na dalili za kupooza sehemu mbalimbali za uso,maumivu kwenye sikio/masikio, kupoteza ladha ya ulimi (taste loss),mdomo kukauka, macho kuwa makavu na vipele kwenye mwili.

Dalili na viashiria vya Tete kuwanga

 Dalili za kwanza ni

• Kichefuchefu
• Kupungua kwa hamu ya kula
• Maumivu ya kichwa
• Maumivu ya misuli
• Kuumwa tumbo
 
Dalili hizi baadae hufuatiwa na hatua ya mgonjwa kutoka vipele, uchovu na homa ambayo sio kali sana, hatua hii ndio huonyesha kuwepo kwa ugonjwa wa tete kuwanga.
Vipele hivi mwanzo huonekana kama alama nyekundu ndogo kwenye uso, kichwa, tumbo,kifua, sehemu za juu za  kwenye mikono na miguu ambapo baada ya masaa 10-12 alama zile nyekundu hugeuka kuwa uvimbe, uvimbe huu kisha hujaa maji na kupasuka. Baadae vipele vipya (blisters) huanza kuchipuka  kwa makundi kwenye sehemu za tupu ya mwanamke (vagina), kope (eyelids) na mdomoni ambavyo hupasuka na kuwa vidonda vidogo vidogo kwenye sehemu hizi.
 
Hatua hii ya kutokea vipele huanza kuonekana kuanzia siku ya 10-21 baada ya mtu kupata maambukizi ya Varicella zoster virus na huambatana na kuwashwa sana mwili.Vipele vinaweza kutokea kwenye viganja vya mkono, nyayo na hata kwenye pua, lips, masikio, njia ya haja kubwa.
 
Vipele venye majimaji (blisters) hutokea siku ya 4-7 baada ya hatua ya kutoka vipele kuanza na hupotea kuanzia siku ya 5 na kuendelea.
Mtu ambaye ana maambukizi ya tete kuwanga huweza kuambukiza watu wengine siku moja au mbili kabla ya kuanza kutoka vipele na kuendelea kuwa na uwezo wa kuambukiza wengine kwa  siku 4-5 baada ya vipele kutokea.
Dalili ya kwanza ya tete kuwanga kwa watoto ni vipele kabla ya  dalili nyingine  nilizotaja awali hapo juu kufuata.Kwa watu wakubwa, vipele husambaa katika maeneo mengi mwilini kwa wingi na homa huwa ya muda mrefu sana na pia huweza kupata homa ya mapafu inayosababishwa na virusi vya Varicella zoster virus.
 
Baadhi ya watoto ambao walipata chanjo ya ugonjwa huu hapo awali huweza kupata tena maambukizi ya tete kuwanga ingawa yanakuwa sio makali sana(hutoka vipele 30 kwa wastani) lakini watoto hawa bado wana uwezo wa kuambukiza wengine ugonjwa huu.Kwa kawaida mtoto hutokea wastani wa vipele 250 hadi 500 wakati wa maambukizi ya ugonjwa wa tete kuwanga.
Ugonjwa huu ni nadra sana kuwa na madhara makubwa ingawa madhara huweza kuonekana kwa wagonjwa walio na upungufu wa kinga mwilini, wenye kuugua magonjwa sugu au wanawake wajawazito ambao hawakupata chanjo ya ugonjwa huu.

Vipimo vya uchunguzi

  • Utambuzi wa ugonjwa huu hufanywa kwa kuangalia dalili na viashiria vya ugonjwa huu(Kichefuchefu, kupungua kwa hamu ya kula,maumivu ya kichwa,maumivu ya misuli, kuumwa tumbo na vipele)
  • Kupima majimaji ya ndani ya vipele kwa kutumia direct immunoflorescent test
  • Kipimo cha damu kuangalia wingi wa Immunglobin M (IgM), ambapo kiwango chake huongezeka panapotokea maambukizi mapya au kuangalia uwepo wa Immunoglobulin G (IgG) ili kuthibitisha kuwepo kwa maambukizi hapo awali.
  • Kipimo cha ultrasound kwa wanawake wajawazito ili kuangalia dalili za kuwepo kwa maambukizi ya ugonjwa huu kwa kiumbe kilichomo tumboni (Fetal Varicella Infection).Inashauriwa kuchelewesha kipimo hiki kwa wiki 5 toka mama apate maambukizi ya tete kuwanga ili kuweza kutambua kama mtoto ameathirika au la.
  • Kipimo cha kuangalia vina saba (DNA) ya virusi vya Varicella zoster virus kwa mama wajawazito kwa kuchukua maji kwenye chupa ya uzazi ya mama (amniotic fluid). Kipimo hiki kina madhara kama kusababisha mimba kutoka au mtoto kupata Fetal Varicella Syndrome

Matibabu

Matibabu ya ugonjwa huu yanalenga kupunguza athari za dalili na viashiria vya ugonjwa huu na si kuua virusi vinavyosababisha ugonjwa huu
 
Matibabu ya tete kuwanga yanahusisha
  • Kuwakata watoto kucha ili kuepusha kujikuna na hatimaye kukata vipele hivyo kuongeza kutokea kwa vipele mwilini
  • Dawa za maumivu kama paracetamol n.k
  • Antihistamines-Dawa za kupunguza kuwashwa mwili
  • Calamine lotion ingawa hakuna tafiti zilizofanyika kuthibitisha ubora wa matumizi yake dhidhi ya ugonjwa huu.Dawa hii ni salama
  • Kuongeza kiwango cha usafi wa mwili, kuosha mwili kwa maji ya uvuguvugu
  • Kukaa sehemu zenye baridi ili kupunguza kuwashwa mwili
  • Kuepuka kujikuna vipele
  • Dawa dhidhi ya virusi (antiviral medication) kama acyclovir au valacyclovir ambazo hutolewa saa 24-48 baada ya vipele kuanza,dawa hizi hupunguza kusambaa kwa virusi lakini haziui virusi hao.Dawa hizi hutolewa kwa wale ambao wana upungufu wa kinga mwilini na kwa wanawake wajawazito.Watoto chini ya miaka 12 au wale wenye umri wa zaidi ya mwezi mmoja hawaruhusiwi kutumia dawa hizi kama hawana tatizo la upungufu wa kinga mwilini ili kuwaepusha na madhara wanayoweza kupata kutokana na matumizi ya madawa haya.

 Madhara ya tete kuwanga kwa wajawazito

Maambukizi ya tete kuwanga wakati wa ujauzito yanaweza kuathiri mtoto hasa kama mama atapata maambukizi haya wiki 28 baada ya kushika mimba.Wanawake ambao wana kinga dhidhi ya ugonjwa huu hawawezi kupata tete kuwanga kipindi cha ujauzito na wasiwe na wasiwasi kuhusu mtoto wao kupata madhara.Madhara ya tete kuwanga kwa mtoto ni kutokana na uwezo wa Varicella zoster virus kuwa na uwezo wa kuvuka kondo la uzazi (placenta) kutoka kwa mama mwenye tete kuwanga na hivyo kumuathiri mtoto.
Maambukizi ya tete kuwanga kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto kipindi cha ujauzito hujulikana kama fetal varicella syndrome au congenital varicella syndrome na huambatana na;
  • Madhara kwenye ubongo wa mtoto-Kichwa maji (hydrocephalus), kichwa kuwa kidogo, maambukizi ya ubongo (encephalitis),aplasia of brain
  • Madhara ya macho kama mtoto wa jicho (cataract), optic cup, optic stalk,microphthalmia, cataracts, chorioretinitis, optic atrophy n.k. 
  • Madhara ya mishipa ya fahamu
  • Madhara ya kibofu cha mkojo, miguu, njia ya haja kubwa,vidole kutoota vizuri n.k.
  • Matatizo ya ngozi kama hypopigmentation na n.k.
Watoto wenye umri wa mwezi mmoja au watoto wachanga wanatakiwa kulindwa wasipate tete kuwanga kwa kuweka mbali na wagonjwa wa tete kuwanga kwa siku 10-21. Uwezekano wa mtoto kupata tete kuwanga ni mkubwa iwapo mama atapata maambukizi ya tete kuwanga siku saba kabla ya kujifungua au wiki moja baada ya mtoto kuzaliwa.
 
Hiatus Hernia ni tundu linalotokea baada ya sehemu ya juu ya mfuko wa kuhifadhia chakula (tumbo) kuingia kwenye sehemu ya kifua kupitia uwazi unaojulikana kama esophageal hiatus. Kwa kawaida uwazi huu  (esophageal hiatus) hupitisha mrija wa chakula kwenda kwenye tumbo yaani esophagus na si  utumbo.
 
Mara nyingi, tatizo hili huonekana kwa takribani ya 60% ya watu wenye umri wa miaka 50 na kuendelea,  ingawa pia linaweza kuwapata wale walio na umri wa chini ya huo.

Kuna aina mbili kuu za hiatus hernia

  • Sliding type : Kama jina lake linavyomaanisha, aina hii hutokea iwapo sehemu ya juu ya utumbo inaposukumwa juu na kuingia kwenye upenyo wa esophagus hiatus baada ya kutokea kwa ongezeko la presha katika maeneo ya tumbo (increased pressure in the abdominal cavity) na kurudi kama kawaida wakati presha inapopungua.
  • Fixing type: Aina hii hutokea iwapo sehemu ya  juu ya utumbo inapokuwa kwenye maeneo ya kifua na haishuki chini.

Vihatarishi vya Ugonjwa huu

Ongezeko la presha tumboni kutokana na
  • Kunyanyua vitu vizito au kuinama sana
  • Kukohoa sana au kukohoa mara kwa mara kutokana na sababu mbalimbali
  • Kutapika sana (violent vomiting)
  • Kupiga chafya sana (Hard sneezing)
  • Ujauzito -Kutokana na mfuko wa uzazi (uterus) kusukuma viungo kwenda juu kutokana na kuongezeka ukubwa wake.
  • Wakati wa kujifungua- Kutokana na kuongezeka kwa presha ndani ya tumbo wakati mama anajitahidi kusukuma mtoto. Si wanawake wote wanaopata tatizo hili.
  • Kujikamua wakati wa kwenda  haja kubwa (straining during constipation)
  • Uzito uliopitiliza -Kutokana na kuongezeka uzito ambao unasukuma viungo kwenye maeneo ya kifua kwenda chini na hivyo kuongeza presha  tumboni.
  • Kujisaidia haja kubwa wakati mtu amekaa - Kutokana na maendeleo ya binadamu, watu wengi sasa hivi wameanza utamaduni wa kutumia vyoo vya kukaa wakati wa kujisaidia haja kubwa, katika tafiti iliyofanywa na Dr Denis Burkitt (1), imeonekana ya kwamba kujisaidia wakati mtu amekaa hufanya mtu kujikamua zaidi na hivyo kuongeza presha ndani ya utumbo (Increased intraabdominal pressure) na hivyo kusukuma mfuko wa kuhifadhia chakula (utumbo) kupitia kwenye upenyo wa esophagus hiatus na hivyo kusababisha hiatus hernia.

Tatizo la kurithi (Heredity)

  •  Uvutaji sigara
  •  Matumizi ya madawa ya kulevya kama cocaine
  •  Kuwa na kiwambo hewa (diaghram) dhaifu
  •  Msongo wa mawazo (depression)
  •  Matatizo ya kuzaliwa (congenital defects).

Dalili na Viashiria

  • Maumivu ya kifua

  • Kichomi (pleurisy) ambacho kinakuwa kikali sana wakati wa kuinama au mtu anapolala chini
  • Matatizo katika kumeza chakula
  • Kupumua kwa shida Kutokana na hiatus hernia kupunguza uwezo wa ufanyaji kazi wa kiwambo hewa (diaphragm).
  • Mapigo ya moyo kwenda kasi Kutokana na mkwaruzo wa neva inayojulikana kama vagus nerve.

Mara nyingi sana hiatus hernia haioneshi dalili zozote zile isipokuwa inapokuwa kubwa sana. Maumivu na kichomi hutokana na kurudishwa kwa tindikali ya kwenye tumbo (gastric acid) kwenye kifua. Pia tindikali aina ya bile acid na hewa huwa inasukumwa juu kwenye kifua.

Vipimo vya Uchunguzi

  • Barium Swallow X-ray – X-ray ya kuangalia viungo vya ndani, mgonjwa hupewa au huchomwa sindano  yenye dawa maalum ambayo huonekana vizuri kwenye X-ray, na baada ya hapo hupigwa picha za X-ray akiwa amekaa au amesimama. Kawaida kipimo hiki huchukua masaa 3-6.
  • Esophagogastroduodenoscopy (OGD) - Mpira maalum wenye taa na camera kwa mbele unaoingizwa  mdomoni kwenye mpira wa kupitisha chakula (esophagus) na hutazama kama kuna magonjwa yoyote kwenye esophagus hadi kwenye sehemu inayojulikana kama duodenum.
  • Electrocardiography (ECG)- Kipimo cha  kuangalia kama kuna matatizo katika jinsi moyo unavyopiga
  • Chest X-ray- Kuangalia kama kuna magonjwa kama homa ya mapafu (Pneumonia), kama  kuna pafu lolote ambalo halifanyi kazi, madhara kwenye moyo (injury to the heart) na pia kuangalia matatizo yoyote yale.
  • Complete Blood Count- Kipimo cha kuangalia wingi wa damu, kuangalia aina mbalimbali za chembechembe za damu kama zipo katika maumbo yao ya kawaida, wingi wao kama ni wa kawaida.

Tiba ya Hiatus Hernia

Kama ilivyoelezwa hapo awali, hiatus hernia mara nyingi haioneshi dalili zozote na hivyo mtu anaweza kuendelea na shughuli zake za kila siku bila madhara yoyote. Tiba ya hiatus hernia inahusisha dawa na upasuaji.
 
Tiba ya Dawa
  • Dawa za kuyeyusha tindikali mwilini (antacids) hutumika kama Gelusil, Maalox nk.
  • H2 receptor antagonist –Dawa zinazopunguza kiwango cha utolewaji wa tindikali kama cimetidine, ranitidine nk.
  • Dawa ambazo huzuia utolewaji wa tindikali na kuponya tishu za esophagus (Proton Pump Inhibitors) dawa hizi ni  omeprazole, lansoprazole nk.
Tiba ya Upasuaji
Upasuaji hufanyika kwa wagonjwa wa dharura au pale ambapo mgonjwa hajapata nafuu hata baada ya kutumia dawa na hali yake inazidi kuwa mbaya. Upasuaji huu hufanywa na daktari wa upasuaji  kwa kuchana (incision)  kwenye kifua (thoracotomy) au tumbo (laparatomy) na kuvuta sehemu ya utumbo iliyopanda juu kwenye kifua ili kuirudisha katika sehemu yake ya kawaida na kupunguza ule uwazi uliopo kwenye diaphgram, kurekebisha sphincters (nyama zinazosaidia katika kufunga na kufungua uwazi kwenye diaphragm) za esophagus ambazo zimekuwa dhaifu. Pia daktari anaweza kufanya upasuaji huu kwa kuchana sehemu ndogo sana kwenye tumbo na kwa kutumia kifaa maalum chenye kumsaidia kurekebisha henia hii. Aina hii ya upasuaji hujulikana kama endoscopic surgery.
 

Madhara ya Hiatus Hernia

Madhara ya hiatus hernia hutokana na kurudishwa juu kwa tindikali aina ya gastric acid na hivyo kusababisha ugonjwa unaojulikana kama Gastroesophageal Reflux Disease (GERD).
Madhara haya ni
  • Kichomi
  • Ugonjwa wa esophagitis
  • Barretts esophagus
  • Saratani ya kwenye mpira wa kupitisha chakula (esophageal cancer)
  • Kuoza kwa meno (dental erosion)
  • Strangulation of the stomach (kunyongwa kwa sehemu ya juu ya tumbo na hivyo kusababisha sehemu hii kukosa damu ya kutosha na hivyo tishu zake kufa na kuoza (ischemic and necrosis)
  • Kuzuia pafu kujaa hewa na hivyo kushindwa kutanuka na kusababisha mtu kupumua kwa shida sana.

Jinsi ya kujikinga

  • Kuacha kunywa pombe
  • Kuacha matumizi ya madawa ya kulevya kama cocaine
  • Kupunguza uzito uliopitiliza.
  • Kula milo midogo mara nyingi kwa siku
  • Epuka vyakula vinavyoongeza kichomi kama chocolate, vitunguu, vyakula vikali, vinywaji venye limau, ndimu nk.
  • Kula chakula cha usiku masaa matatu kabla ya kwenda kulala
  • Pumzika kwa kukaa baada  ya kula usilale chini.
  • Nyanyua sehemu unayoweka kichwa chako wakati wa kulala kwa angalau 15cm (6 inches)
  • Punguza msongo wa mawazo
  • Acha kuvuta sigara.

Marejeo

Burkitt DP (1981). "Hiatus hernia: is it preventable?". Am. J. Clin. Nutr. 34 (3): 428–31. PMID 6259926
Sontag S (1999). "Defining GERD". Yale J Biol Med 72 (2-3): 69–80. PMC 2579007. PMID 10780568
 
 

Hatari ya Kukakamaa kwa mwili  huongezeka kwa mtu mwenye kiharusi  au vihatarishi vya kiharusi kutokana na utafiti uliofanywa Rotterdam uholanzi.

Sehemu ya ubongo kitaalamu Cerebral cortex inapokandamizwa  aidha na kihararusi cha mishipa kuchanika na kuvujisha damu au mishipa inapoziba husababisha Kukakamaa kwa mwili. Hali yoyote isababishayo upungufu wa damu kufika katika sehemu za ubongo hupelekea Kukakamaa kwa mwili  kutokea, na moja wapo ya sababu hizo ni magonjwa ya moyo.

Kati ya maambukizi yanayowasumbua wanawake wengi duniani ni maambukizi ya fangasi. Inakisiwa asilimia 75 ya wanawake wote duniani hupata maambukizi haya katika kipindi cha uhai wao. 

Maambukizi ya fangasi katika sehemu za siri za mwanamke husababishwa na uwepo wa fangasi wanaojulikana kitaalamu kama Candida albicans. Maambukizi haya pia hujulikana kama yeast infection au thrush. Fangasi hupatikana kama vimelea vya kawaida katika mdomo, mpira wa kupitisha chakula sehemu inayojulikana kama pharynx, katika kibofu cha mkojo, uume na hata kwenye uke. 

Mfumo mzuri wa kinga wa mwili pamoja aina fulani za bakteria wanaoishi pamoja na fangasi hawa husaidia sana katika kuthibiti maambukizi yanayoyosababishwa na aina hi ya fangasi. 

Nini hutokea?

Kwa kawaida, Candida albicans huishi kwenye uke na sehemu nyingine (kama zilivyoelezewa hapo juu) bila kusababisha madhara yoyote yale isipokuwa pale mazingira ya eneo husika yanapobadilika kama vile mabadiliko katika hali ya pH ya  eneo husika (ifahamike ya kwamba pH ya kawaida ndani ya  uke ni 4.0 - 4.5) au uwiano wake na vimelea  (microorganisms) wengine unapoharibiwa kutokana na sababu mbalimbali kama vile matumizi ya madawa aina ya antibiotics, kupungua kwa kinga mwilini kutokana na magonjwa mbalimbali n.k.

Maambukizi haya ya fangasi yanaweza kugawanywa katika sehemu kuu mbili

  • Maambukizi yasiyo makali yaani uncomplicated thrush: Katika kundi hili, mgonjwa hupatwa na maambukizi  mara moja hadi nne kwa mwaka na dalili zake huwa si mbaya sana na maambukizi haya husababishwa na fangasi wa jamii hii ya Candida albicans.
  • Maambukizi makali yaani complicated thrush: Katika kundi hili, mgonjwa hupatwa na maambukizi zaidi ya mara nne kwa mwaka, dalili zake kuwa mbaya zaidi au kama maambukizi  yatakuwa yametokea kipindi cha ujauzito, ugonjwa wa kisukari, upungufu wa kinga mwilini. Aina hii kusababishwa na vimelea vya aina nyingine tofauti na Candida albicans. 

Vihatarishi

Watu walio katika hatari ya kupata maambukizi ya fangasi hawa ni  wale wenye

Kwa takribani miongo mitatu sasa, tumeshuhudia ongezeko kubwa la mlipuko wa ugonjwa wa mkanda wa jeshi linaloendana na ongezeko la hususani ugonjwa wa UKIMWI. Hali hii imefanya baadhi ya watu kuamini kuwa, ugonjwa huu ni dalili ya wazi kabisa ya mtu kuwa na VVU, imani ambayo kwa kiasi kikubwa ina ukweli ndani yake ingawa si kwa wote wanaopatwa nao.

Mkanda wa jeshi au shingles au herpes zoster kwa majina ya kitabibu ni ugonjwa unaosababishwa na virus wa aina ya Varicella-zoster ambao pia husababisha ugonjwa wa tetekuwanga au chickenpox. Ugonjwa huu huathiri ngozi ambapo huambatana na vipele na michubuko kama ya kuungua yenye kuambatana na maumivu makali.

Visababishi

Kama tulivyokwisha tangulia kueleza hapo juu, ugonjwa huu husababishwa na virus aina ya Varicella-zoster ambao pia husababisha ugonjwa wa tetekuwanga. Baada ya mtu kupatwa na tetekuwanga, virus hawa hubaki katika hali ya kupooza/kutokuwa na madhara (dormant) katika neva fulani za mwili. Baada ya miaka kadhaa, iwapo itatokea kinga ya mwili ikashuka kwa sababu yoyote ile, virus hawa hupata tena nguvu/kuwa na madhara (active), kuibuka na kusababisha ugonjwa wa mkanda wa jeshi.

Kwa kawaida shambulio la mkanda wa jeshi hutokea mara moja maishani ingawa laweza kujirudia.

Vihatarishi

Mkanda wa jeshi unaweza kumpata mtu wa umri wowote ule ingawa watu walio katika makundi haya wapo katika hatari kubwa zaidi:
• Wenye umri wa zaidi ya miaka 60
• Mtu aliyewahi kuugua ugonjwa wa tetekuwanga kabla ya umri wa mwaka mmoja
• Watu ambao kinga yao ya mwili imepungua kwa sababu mbalimbali kama vile matumizi ya aina fulan za dawa, magonjwa kama vile maambukizi ya VVU (HIV/AIDS), saratani na utapiamlo.

Utafiti uliofanywa na Chuo Kikuu cha Marekani cha Boston umesema  unywaji wa chai vikombe viwili kwa siku huongeza uwezekano wa mwanamke kupata ujauzito. Katika utafiti uliohusisha wanawake 3,600 umeonyesha ya kwamba wanawake wanaokunywa vikombe viwili vya chai kwa siku wana asilimia 27 ya kupata ujauzito ikilinganishwa na wanawake ambao hawanywi  chai. Pia utafiti huo umeonyesha ya kwamba wanawake wanotumia  vinywaji baridi  viwili kwa  siku kama coca cola, hupunguza uwezekano wao wa kushika mimba kwa asilimia 20 na haijalishi kama vinywaji hivyo  vina sukari au la. 

Mtafiti  mkuu Profesa Elizabeth Hatch amesema alifanya utafiti huu ili kutaka kujua kama kuna uhusiano wowote wa kemikali aina ya caffeine inayopatikana kwenye chai, kahawa  na uwezo wa kushika mimba kwa wanawake.Utafiti huu ulifanywa kwa kuwahusisha wanawake wa kutoka  nchi ya Denmark   kutokana na nchi hiyo kuwa na mfumo wa kuwapa raia wao namba za uraia wa kudumu wakati wa kuzaliwa na hivyo kuwa rahisi kwa Profesa Hatch kuwafuatilia kwa njia ya intaneti kwa muda wa mwaka mmoja. 

Profesa Hatch amesema “Hatujui wanawake hawa walikuwa wakinywa chai ya aina gani, hatujui kama walikunywa chai bila kuongeza kitu chengine kwenye chai, kama waliongeza maziwa au limao kwenye chai, bali inaonekana kuna uhusiano wa caffeine na uwezo wa kushika mimba au uwezo huo umetokana na mfumo wa maisha wa wanawake hao au ni kutokana na  virutubisho vya chai hiyo”. 

Ugonjwa wa moyo unaosababishwa na simanzi au kuachana na mpenzi/mwenza wako yoyote yule hujulikana kitaalamu kama Takostubo au broken heart syndrome.

Ugonjwa huu husababishwa na kudhoofika ghafla kwa misuli ya moyo kwa muda mfupi na hauuhusiani na tatizo la kukosekana kwa damu ya kutosha katika moyo.Tatizo hili hujulikana kama broken heart syndrome kwa sababu hutokana na mtu;

  • Kufiwa na mpenzi/mwenza wake
  • Kuachana na mpenzi/mwenza wake
  • Kuwa na wasiwasi mara kwa mara kwa muda mrefu

Vilevile tatizo hili huweza kupelekea moyo kushindwa kufanya kazi  ghafla (Acute heart failure), moyo kupiga bila mpangilio usio wa kawaida (lethal ventricular arrhythmia) .

Dalili

  • Maumivu makali ya kifua
  • Matatizo ya upumuaji au kuhema kwa shida
  • Uchovu
  • Mapigo ya moyo yasiyo na mpangilio

Je tatizo hili husababishwa na nini?

Tatizo hili huweza kusababishwa na mambo yafuatayo:

  • Habari ya kufiwa na mpenzi wako
  • Kutambua unaugua ugonjwa sugu kama vile saratani
  • Kupoteza hela nyingi
  • Sherehe ya kushtukiza (surprise parties)
  • Kutakiwa kuongea hadharani
  • Ukiwa na matatizo kama ugonjwa wa pumu, maambukizi, ajali ya gari au baada ya upasuaji mkubwa.

Vipimo

  • ECG
  • X-ray ya kifua
  • Echocardiogram
  • MRI  
  • CAG
  • Kipimo cha damu kuangalia vimeng’enyo vya kwenye moyo
  • Ni muhimu kutofautisha na Shambulizi la moyo na hili tatizo

Matibabu

Hakuna tiba ya madawa iliyo maalum kwa ajili ya kutibu tatizo hili pekee. Matibabu yake yanaweza kufanana na matibabu ya shambulio la moyo, na mgonjwa anaweza kuhitaji kulazwa hospitali kwa muda ingawa si mara zote huwa hivyo.

Daktari akishathibitisha kuwa chanzo cha dalili zako ni broken heart syndrome na wala si shambulio la moyo anaweza kukupatia dawa kama vile zilizo katika kundi la angiotensin-converting enzyme (ACE) inhibitors mfano Benazapril, kundi la beta blockers kwa mfano carvedilol au kundi la diuretics kama vile frusemide (lasix). Dawa hizi husaidia kupunguza mzigo katika moyo na pia kuzuia usipate shambulio jipya. 

Kwa kawaida wagonjwa wengi hupata nafuu baada ya muda wa kama mwezi mmoja au miwili hivi. Hata hivyo ni vema kumuuliza daktari wako unapaswa kutumia dawa kwa muda gani. 

Kinga

Kuna uwezekano mkubwa sana wa hali hii kujirudia tena mara baada ya shambulio la kwanza. Mpaka sasa hakuna dawa zilizothibitishwa zinazoweza kusaidia kuzuia hali hii isijitokeze tena, ingawa baadhi ya madaktari wanashauri matumizi ya muda mrefu ya dawa zakundi la beta blockers kama vile atenolol, carvedilol, au dawa zenye kuzuia uzalishaji wa homoni zenye kuchochea shinikizo katika moyo.

Pamoja na matumizi ya dawa, ushauri nasaha pamoja na kubadili mfumo wako wa maisha ni mambo ya muhimu zaidi kusaidia kukukinga na tatizo hili. 

 

Ukurasa 1 ya 3