22 Mai 2017

Kwa nini watoto wachanga wanalia? 

Ni kawaida kwa watoto kulia. Hata watoto wanaozaliwa na afya njema kabisa wanaweza kulia kwa jumla ya wastani wa kati ya saa moja mpaka matatu kwa siku. Kwa vile watoto hawawezi kujifanyia chochote wao wenyewe zaidi ya kutegemea wazazi, walezi ama watu wengine wanaowazunguka katika kuwapatia chakula, joto, na faraja, kilio ni njia ya mtoto ya kuwasilisha moja ya mahitaji hayo. 

Kama mzazi mpya, wakati mwingine inakuwa vigumu kutambua mtoto wako anahitaji nini anapolia. Mzazi anaweza kuwa na maswali kadhaa kichwani mwake, je, mtoto ana njaa, anasikia baridi, ana kiu, anaumwa ama amechoka? Katika siku za mwanzo, hali ya namna hii inawawia vigumu wazazi wengi, wasijue nini la kufanya. Hata hivyo, kwa kadiri siku zinavyopita mzazi mpya ataweza kutambua kuwa kilio cha mtoto wake kinamaanisha anahitaji nini kutokana na mfumo wake wa kulia. 

Kadiri watoto wanavyokua npyo ambavyo hujifunza hatua mbalimbali za kuwasiliana na wazazi ama walezi wao. Wanakuwa na namna nzuri ya kuwasiliana kwa mfano kwa macho, na kutoa sauti, na hata kutabasamu ambavyo vyote kwa pamoja hupunguza haja ya kulia.

 

Sababu zinazofanya watoto kulia 

Tuangalie sababu kadhaa zinazosababisha mtoto kulia na nini anachotakiwa mzazi ama mlezi kufanya pindi mtoto anapolia. 

1. Hitaji la chakula 

Njaa ni mmoja ya sababu kubwa inayowafanya watoto wengi kulia. Uwezekano wa mtoto kulia unaendana sana na umri wa mtoto. Kadiri jinsi mtoto alivyo mdogo zaidi npyo uwezekano wa kulia sana pindi anapohisi njaa unavyokuwa mkubwa, isipokuwa katika siku mbili za mwanzo baada ya kuzaliwa ambapo watoto hula kwa kiasi kidogo sana. Kwa kawaida katika siku mbili za mwanzo tangu mtoto kuzaliwa, maziwa ya kujilimbikizia mapema sana yaani ‘colostrum’ huwa ni kidogo sana kwa mama walio wengi na huanza kuongezeka kuanzia siku ya tatu baada ya kujifungua.

Pia tumbo la mtoto katika kipindi hiki huwa bado dogo sana na hivyo uwezo wake wa kuhifadhi maziwa anayonyonya huwa bado mdogo hali ambayo humfanya mtoto kujisikia njaa. Hivyo kama mtoto wako analia, uwezekano mkubwa ni kuwa ana njaa na hivyo mzazi unashauriwa kumnyonyesha. Inawezekana mtoto asiache kulia mara moja, lakini mama unashauriwa kuendelea kumnyonyesha taratibu na mtoto anaweza kuacha kulia kwa kadiri anavyoburudika na chakula na kuanza kushiba. Iwapo mama unadhani mtoto wako ameshiba lakini bado anaendelea kulia, inawezekana kuna sababu nyingine zaidi. 

30 Apr 2017

Kucheua kwa mtoto ni hali ya mtoto kutoa chakula kupitia mdomoni muda mfupi baada ya kula/kunyonya.Kucheua kwa mtoto hupungua kadri mtoto anavyokuwa mkubwa na ni nadra sana kutokea baada ya mtoto kufikisha umri wa miezi 18.

Kucheua pia kunaweza kuashiria tatizo kubwa zaidi kwa mtoto kama ugonjwa wa Gastro-esophageal Reflux Disease (GERD), mzio (allergy) au kuziba kwa mrija wa kupitishia chakula.

Nini husababisha mtoto kucheua baada ya kula? 

Maumbile ya asili ya misuli ya mtoto (lower oesophageal sphincter)-Kwa watoto wachanga, misuli inayounganisha mrija wa kupitisha chakula na tumbo yaani lower oesophageal sphincter, huwa haijakomaa (immature),hivyo kuruhusu chakula (maziwa) kurudi juu yaani kuelekea mdomoni badala ya kwenda kwenye tumbo moja kwa moja.Kazi maalum ya misuli hii ni kufungua njia kuruhusu chakula kuingia kwenye tumbo na kufunga kuzuia chakula kurudi kilikotoka yaani mdomoni.Hivyo, kutokukomaa kwa misuli hii huchangia kucheua kwa watoto

Maziwa ya watoto pia huchangia kutokea kwa hali hii kwani maziwa yapo kwenye majimaji hivyo ni rahisi kurudi juu na kutolewa tena mdomoni.

Kuwepo kwa hewa kwenye tumbo ambayo hutokana na mtoto kunyonya haraka sana/kunyonya sana au mama kutojuwa jinsi ya kumnyonyesha mtoto wake kwa njia sahihi huchangia kutokea kwa hali hii ya kucheua.

Kwa kawaida mtoto hucheua baada ya kunyonya lakini mara nyingine kucheua kwa mtoto hutokana na

  • Allergic gastroenteritis- Mzio (Allergy) wa protini inayopatikana kwenye maziwa ya ng’ombe
  • Gastroesophageal reflux disease (GERD)-Huu ni ugonjwa unaosababishwa na kucheua kwa tindikali inayotoka tumboni ambayo pia huharibu kuta za mrija wa kupitisha chakula (oesophagus).Kitu chochote kile kinachoongeza presha (Intra-abdominal pressure) chini ya lower oesophageal sphincter kama uzito ulopitiliza (obesity), kutopata choo kwa muda (constipation), baadhi ya vyakula, vinywaji na baadhi ya dawa husababisha GERD.
  • Eosinophilic oesophagitis- Hali inayotokana na kukusanyika kwa wingi kwa chembechembe za damu aina ya eosinophils na hivyo kuharibu kuta za mrija wa kupitisha chakula.
  • Mrija wa chakula kuwa mwembamba/kuziba hali inayojulikana kitaalamu kama oesophageal stricture au sehemu ya misuli kati ya tumbo na mrija wa chakula kuwa nyembamba au kuziba nayo hujulikana kwa kitaalamu  kama pyloric stenosis

Dalili za Infant Reflux

Kucheua kwa mtoto ni hali ya mabaki ya chakula kutolewa kupitia mdomoni baada tu ya mtoto kunyonya.Mtoto pia anaweza kutapika. Ikiwa mtoto wako ana afya njema, hana tatizo basi huna haja ya kuwa na wasiwasi kama akicheua au kutapika baada ya kunyonya ingawa kabla ya kupata hali hii mtoto anakuwa anasumbuka sana au kulia, akiashiria kupata taabu tumboni kwa sababu hajacheua/kutapika, hivyo wewe kama mama au baba hutakiwi kuwa na hofu.

Ni wakati gani wa kumpeleka mtoto kwa daktari?

Mpeleke mtoto kwa daktari kama

  • Haongezeki uzito 
  • Anacheua kwa nguvu mpaka macheuo au matapishi yakaruka nje kwa nguvu sana (projectile vomiting)
  • Anajikamua sana kabla ya kucheua/kutapika na kupata maumivu
  • Anacheua macheuo ya rangi ya kijani au ya njano
  • Anacheua macheuo yaliyochanganyika na damu au yenye rangi ya kahawia
  • Anakataa kunyonya
  • Anapata choo kilichoambatana na damu
  • Anapumua kwa shida
  • Anatapika baada ya kufikisha miezi sita
  • Anapata taabu ya kumeza chakula,kunguruma kwa sauti yake (hoarseness of voice),ana maumivu ya koo (sore throat), pua zimeziba kwa muda mrefu, maambukizi kwenye pua/masikio

Kama mzazi tambua ya kwamba

  • Baadhi ya watoto huanza kucheua wakati meno yanapoanza kuota, wakati wanaanza kutambaa,au wakati wanaanza kula vyakula vigumu (solid foods).
  • Baadhi ya watoto wakati wa kunyonya hutoa titi la mama ili waangalie mazingira yanayowazunguka/au wale wanaopenda kucheza na titi la mama wakati wa kunyonya,huingiza hewa ndani na hivyo kusababisha  kucheua
  • Kucheua hutokea baada tu ya mtoto kunyonya au saa 1-2 baada ya kunyonya
  • Watoto wachanga hadi kufikia umri wa miezi mitatu hucheua angalau mara moja kwa siku
  • Kucheua kwa watoto huongezeka mtoto anapofikisha umri wa miezi 2-4
  • Watoto wengi hupunguza kucheua wanapofikisha umri wa miezi 7-8 na
  • Huacha kabisa wanapofikisha umri wa mwaka mmoja

Vipimo vya Uchunguzi

Kama daktari wako atahisi mtoto wako ana tatizo zaidi kutokana na hali yake ya kucheua, baadhi ya vipimo ambavyo anaweza kumfanyia mtoto ni kama ifuatavyo

  • Ultrasound-Kipimo hiki kinaweza kuonyesha kuziba/kupungua kwa njia ya mrija wa chakula au kama mtoto ana pyloric stenosis kama nilivyoeleza hapo awali
  • Vipimo vya damu kama Complete blood Count ambacho huangalia wingi wa chembechembe za damu, maumbile yao, aina ya chembechembe hizo. Pia kipimo cha mkojo (urinalysis) ni muhimu kufanywa.
  • Eosophageal PH monitoring- Kipimo hiki husaidia kujua kama macheuo ya mtoto yana tindikali au la na hufanywa kwa daktari kuingiza mpira mwembamba kupitia pua au mdomo wa mtoto mojamoja kwenda kwenye mrija wa chakula, mbele ya mpira huu kuna kifaa maalum cha kupima PH ya mtoto wako kwa ndani.Kipimo hiki pia kitamsaidia mzazi kujua kama malalamiko, usingizi wa taabu anaopata mtoto (sleep disturbance) na mtoto kulia mara kwa mara (irritability) hutokana na tindikali au la.
  • X-rays za tumbo (Upper GI Series- Mtoto hupewa dawa kama chaki ya majimaji na kisha hupigwa picha za X-rays ambazo zitaonesha kama kwenye utumbo wa mtoto ana shida yoyote ile.
  • Upper endoscopy-Kipimo hiki ambacho hufanywa kwa kutumia mpira maalum wenye kamera kwa mbele ambao huingizwa kwenye mrija wa chakula (oesophagus) kupitia mdomoni mpaka kwenye sehemu ya kwanza ya utumbo mdogo na kwenye tumbo, husaidia kujua kama mrija wa chakula umeziba/kuwa mwembamba au umepata mcharuko wa maambukizi (oesophagitis).Kipimo hiki kwa watoto hufanywa kwa mtoto kupewa dawa ya usingizi au nusu kaputi.

Matibabu ya kucheua

Mara nyingi kucheua kwa mtoto hakuna madhara yoyote yale na husaidiwa kwa;

  • Kumpa mtoto milo midogo midogo mara nyingi (small frequent feedings)
  • Kukatisha chakula na kumweka mtoto begani
  • Kumweka/Kumshika mtoto akiwa wima wakati wa kunyonya au baada ya kunyonya
  • Hakikisha unamlaza mtoto chali na si kulala kifudifudi
  • Tiba inaweza kuwa ya dawa kama ambazo zinazozuia tindikali au ya upasuaji (fundalplication procedure) kwa wale wenye pyloric stenosis.

 

 

 

 

15 Apr 2017

Kichwa maji au hydrocephalus (kwa lugha ya  kitaalamu) ni mkusanyiko usio wa kawaida wa maji yanayojulikana kitaalamu kama (cerebral spinal fluid) kwenye ventrikali (ventricles) au nafasi zilizo wazi (cavities) kwenye ubongo.

Hali hii huweza kusababisha kuongezeka kwa shinikizo katika fuvu (increased intracranial pressure).  Hydrocephalus limetokana na lugha ya kigiriki ambalo humaanisha: Hudro - Maji , na Kephalos - Kichwa

Kwa kawaida kwa kila mtu huwa na maji yanayoitwa kitaalamu cerebral spinal fluid kifupi CSF ambayo huzunguka ndani ya ventrikali za ubongo, nje na ndani ya ubongo na kuelekea kwenye uti wa mgongo (spinal cord) ambapo hufyonzwa na kurudi kwenye damu. Kichwa maji husababishwa na uzuiwaji wa mzunguko wa CSF, au kufyonzwa kwake au uzalishwaji wa CSF kwa wingi kupita kiasi kama kwenye papilloma of choroid plexus. Ikumbukwe ya kwamba kichwa maji huweza hata kusababisha kifo.

Kuna aina mbili za kichwa maji ambazo ni

Communicating hydrocephalus (Non obstructive hydrocephalus)

Aina hii husababishwa na kutokufyonzwa kwa maji ya CSF ingawa hakuna uzuiwaji wake wa mzunguko baina ya ventrikali na nafasi iliyopo kwenye ubongo inayojulikana kama Subarachnoid space. Hii inaweza kuleta madhara kama uvujaji wa damu baina ya ventrikali au kwenye Subarachnoid space, ugonjwa wa uti wa mgongo (meningitis) nk. Aina hii ya kichwa maji nayo imegawanyika katika sehemu mbili, ambazo ni

  • Normal Pressure Hydrocephalus (NPH) – Katika aina hii ventrikali za kwenye ubongo zimeongezeka ukubwa na kuongeza pressure ya CSF.
  • Hydrocephalus ex vacuo – Katika aina hii, pia kuna kuongezeka ukubwa kwa vetrikali za ubongo na subarachnoid space kutokana na kusinyaa kwa ubongo ambapo kunaweza kusababishwa na ugonjwa wa dementia, baada ya kupata ajali ya kichwa au matatizo ya akili kama Schizophrenia.

Non communicating hydrocephalus (Obstructive hydrocephalus)

Aina hii husababishwa na uzuiwaji wa mzunguko wa CSF kwenda kwenye Subarachnoid space kutokana na uvimbe wa kwenye ventrikali.
Kwa hiyo mtu anaweza kuwa na kichwa maji kutokana na kuzaliwa nacho (congenital) au akakipata baadae maishani (acquired) baada ya kupata maradhi kwenye mfumo wa neva mwilini (CNS infections), ugonjwa wa uti wa mgongo (meningitis), uvimbe kwenye ubongo, ajali ya kichwa, kuvuja damu kwenye ventrikali nk. Kichwa maji anachopata mtu baadae maishani huwa kinaambatana na maumivu makali sana.

07 Apr 2017

Homa ya kweli inasababisha wasiwasi hasa katika miezi michache ya kwanza ya maisha ya mtoto. Hii ni kwa sababu mfumo wa kinga kwa watoto huwa bado mchanga na hauna ufanisi sana katika kupambana na maambukizi kwa miezi mitatu au minne ya mwanzo baada ya mtoto kuzaliwa.

Hivyo ni muhimu kujifunza namna sahihi ipasayo kuchukua joto la mtoto wako na kuelewa nini kinaashiria homa ya kweli.

Homa kwa mtoto

Kwa kawaida madaktari husema mtoto ana homa iwapo kama joto la mwili wake litaongezeka na kufikia nyuzijoto 38?? (100.4F) au zaidi. Ni vizuri kujua joto la kawaida la mtoto wako kwa kuchukua vipimo mara chache wakati mtoto yupo katika hali ya kawaida ‘mzima wa afya’.

Nini husababisha homa kwa watoto?

Kuna sababu kadhaa ziletazo homa kwa watoto. Upungufu wa maji mwilini ni mojawapo ya sababu hizo. Aidha joto la watoto wachanga linaweza kuwa juu kufuatia nguo nyingi alizovaa katika mazingira ya joto kiasi. Kwa kawaida inashauriwa mtoto wako avae safu moja zaidi ya mavazi zaidi ya yale ambayo wewe mwenyewe ukivaa yanakufanya ujisikie vizuri, maana yake ni kwamba kama wewe umevaa nguo mbili juu, na ukajisikia vema, basi mtoto wako avae walau nguo tatu ili kulinda joto lake lisipungue wala kuongezeka sana.

Sababu nyingine iwezayo kuleta homa kwa watoto ni maambukizi. Mfumo wa kinga ya mwili wa mtoto unapohisi kuingiliwa na vimelea vya maradhi kama vile bacteria au virusi, hutoa taarifa kwenye ubongo ambao nao hutoa kemikali fulani zinazosababisha joto kupanda mwilini. Kupanda kwa joto huko ambako huitwa homa kunaweza kuwa na faida kadhaa katika mwilini wa mtoto zikiwemo;

  • Baadhi ya bakteria na virusi hawapendi hali ya joto la juu na hivyo basi ni rahisi zaidi kuharibiwa na mfumo wa kinga.
  • Joto la juu la mwili husaidia mwili kupambana na maambukizi.
24 Feb 2017

Ni muhimu kwa mzazi/ mlezi kufahamu aina ya chakula kimfaacho mtoto wake hususani yule aliye katika umri wa miezi tisa na nusu mpaka miaka sita. Aina hizi za vyakula na jinsi ya uandaaji wake hutofautiana sana na zile anazokula mtoto mkubwa au mtu mzima. Leo, mtaalamu wetu wa mapishi, Chef Issa anatuletelea ratiba ya chakula cha mtoto wa umri huo.